চৰকাৰৰ প্ৰকাৰ বা শ্ৰেণীবিভাগ - অধ্যায় ২ - সমাজ বিজ্ঞান - ৰাজনীতিি - নৱম শ্ৰেণী

(ASSEB-I)

Assam State School Education Board

Class : IX

Subject : Political Science I

(Social Science III)

Medium : Assamese

Chapter : 2

চৰকাৰৰ প্ৰকাৰ বা শ্ৰেণীবিভাগ

মূল আলোচ্য বিষয় : পৃষ্ঠা— ১৩

পৃষ্ঠা ১৩ (অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিৰ পৃষ্ঠা) -ত উল্লেখ থকা 'মূল আলোচ্য বিষয়' (Topics) কেইটাক প্ৰশ্নোত্তৰ হিচাপে তলত দিয়া হ’ল:

প্ৰশ্ন ১: পৃথিৱীত কি কি ধৰণৰ চৰকাৰ আছে?

উত্তৰ: বৰ্তমান পৃথিৱীত জনপ্ৰিয় হৈ পৰা গণতান্ত্ৰিক পদ্ধতিৰ চৰকাৰসমূহ হ’ল— এককেন্দ্ৰীয়, যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়, সংসদীয় আৰু ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰ। (পৃষ্ঠা: ১৩/১৪)

প্ৰশ্ন ২: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰ আৰু ইয়াৰ দোষ-গুণসমূহ কি কি?

উত্তৰ: কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডলৰ নিবিড় সম্পৰ্কৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঠিত চৰকাৰক সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰ বোলে। ইয়াৰ গুণসমূহ হ’ল চৰকাৰৰ অংগসমূহৰ মাজত সহযোগিতা আৰু জনমতৰ প্ৰতি গুৰুত্ব। ইয়াৰ দোষসমূহ হ’ল মৰ্চা চৰকাৰৰ অস্থায়ী চৰিত্ৰ আৰু আমোলাতন্ত্ৰৰ প্ৰভাৱ। (পৃষ্ঠা: ১৩-১৬)

প্ৰশ্ন ৩: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰ আৰু ইয়াৰ দোষ-গুণসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: যি চৰকাৰত ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতিৰ দ্বাৰা কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডল দুয়ো নিজৰ ক্ষেত্ৰত স্বাধীন, তাকে ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰ বোলে। ইয়াৰ গুণ হ’ল চৰকাৰৰ স্থায়িত্ব আৰু জৰুৰীকালীন অৱস্থাত ক্ষিপ্ৰ সিদ্ধান্ত। ইয়াৰ দোষ হ’ল চৰকাৰ স্বেচ্ছাচাৰী হোৱাৰ আশংকা আৰু অংগসমূহৰ মাজত সহযোগিতাৰ অভাৱ। (পৃষ্ঠা: ১৩, ১৭-১৯)

প্ৰশ্ন ৪: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু ইয়াৰ দোষ-গুণসমূহ কি কি?

উত্তৰ: যি চৰকাৰত সকলো ক্ষমতা একমাত্ৰ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে, তাকে এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ বোলে। ইয়াৰ গুণ হ’ল শক্তিশালী প্ৰশাসন আৰু চৰকাৰ পৰিচালনাৰ কম ব্যয়। ইয়াৰ দোষ হ’ল বৃহৎ ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে অনুপযোগী হোৱা আৰু আঞ্চলিক সমস্যাই গুৰুত্ব নোপোৱা। (পৃষ্ঠা: ১৩, ১৯-২০)

প্ৰশ্ন ৫: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰ আৰু ইয়াৰ দোষ-গুণসমূহৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: যি চৰকাৰত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ মাজত ক্ষমতাৰ ভাগ-বিতৰণ থাকে, তাকে যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰ বোলে। ইয়াৰ গুণ হ’ল আঞ্চলিক স্বায়ত্ত শাসন আৰু জাতীয় একতাৰ ৰক্ষা। ইয়াৰ দোষ হ’ল কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ মাজত ক্ষমতাৰ বিৰোধ আৰু অধিক অৰ্থ ব্যয়। (পৃষ্ঠা: ১৩, ২০-২২)

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্ন

অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন : পৃষ্ঠা— ২৩

প্ৰশ্ন ১: চৰকাৰৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰা প্ৰথমগৰাকী ৰাজনৈতিক দার্শনিক কোন?

উত্তৰ: প্ৰাচীন গ্ৰীক দাৰ্শনিক প্লেটোৱে চৰকাৰৰ শ্ৰেণী বিভাজনৰ সূচনা কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ২: বৰ্তমান বিশ্বৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় চৰকাৰ কোনবিধ?

উত্তৰ: বৰ্তমান বিশ্বৰ বেছিভাগ ৰাষ্ট্ৰৰে শাসন ব্যৱস্থা গণতান্ত্ৰিক, গতিকে গণতন্ত্ৰই আটাইতকৈ জনপ্ৰিয়। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ৩: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰ থকা ৰাষ্ট্ৰ এখনৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: ইংলেণ্ড। (পৃষ্ঠা: ১৫)

প্ৰশ্ন ৪: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ চৰকাৰপ্ৰধান আৰু ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান কোন?

উত্তৰ: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰত প্ৰধানমন্ত্ৰী হ’ল চৰকাৰপ্ৰধান (প্ৰকৃত কাৰ্যপালিকা) আৰু ৰজা, ৰাণী বা ৰাষ্ট্ৰপতিজন হ’ল নামমাত্ৰ ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান। (পৃষ্ঠা: ১৫)

প্ৰশ্ন ৫: ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতি কেনে প্ৰকাৰৰ চৰকাৰৰ থাকে?

উত্তৰ: ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতি ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰত থাকে। (পৃষ্ঠা: ১৬, ১৭)

প্ৰশ্ন ৬: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰ থকা এখন ৰাষ্ট্ৰৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ। (পৃষ্ঠা: ১৭)

প্ৰশ্ন ৭: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ থকা ৰাষ্ট্ৰ এখনৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: ব্ৰিটেইন (বা জাপান/ফ্ৰান্স)। (পৃষ্ঠা: ১৯)

প্ৰশ্ন ৮: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰত থকা দুবিধ চৰকাৰ কি কি?

উত্তৰ: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰ— এই দুবিধ চৰকাৰ থাকে। (পৃষ্ঠা: ২১)

প্ৰশ্ন ৯: ছুইজাৰলেণ্ডত কোন পদ্ধতিৰ চৰকাৰ আছে?

উত্তৰ: ছুইজাৰলেণ্ডত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰ আছে। (পৃষ্ঠা: ২২)

প্ৰশ্ন ১০: ভাৰতবৰ্ষত দ্বৈত নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা আছেনে?

উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষত দ্বৈত নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা নাই। 

OR

উত্তৰ : ভাৰতবৰ্ষত দ্বৈত নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা নাই। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ দৰে যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় দেশত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ বাবে পৃথক নাগৰিকত্বৰ (দ্বৈত নাগৰিকত্ব) ব্যৱস্থা থাকে যদিও ভাৰতত কেৱল একক নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থাহে আছে। ইয়াৰ অৰ্থ হ'ল এজন ব্যক্তি যিখন ৰাজ্যৰে অধিবাসী নহওক কিয়, তেওঁ কেৱল ভাৰতবৰ্ষৰহে নাগৰিক হিচাপে পৰিচিত হয়।

OR

উত্তৰ :

ভাৰতবৰ্ষৰ নাগৰিকত্ব ব্যৱস্থা: এটা বিশ্লেষণ

১. একক নাগৰিকত্বৰ ধাৰণা:

সাধাৰণতে যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় শাসন ব্যৱস্থা থকা ৰাষ্ট্ৰসমূহত (যেনে— আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ) দ্বৈত নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা থাকে। কিন্তু ভাৰতবৰ্ষ এখন যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ৰাষ্ট্ৰ হোৱা সত্ত্বেও ইয়াত দ্বৈত নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা নাই। ভাৰতীয় সংবিধানে সমগ্ৰ দেশৰ বাবে কেৱল একক নাগৰিকত্ব (Single Citizenship) প্ৰদান কৰিছে। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল— এজন ব্যক্তি অসম, পশ্চিমবংগ বা পঞ্জাব যিখন ৰাজ্যৰে অধিবাসী নহওক কিয়, তেওঁৰ মূল পৰিচয় হ’ল তেওঁ এজন 'ভাৰতীয়' নাগৰিক।

২. যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ সৈতে পাৰ্থক্য:

যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰৰ নীতি অনুসৰি নাগৰিকসকলে দেশৰ নাগৰিক হোৱাৰ লগতে নিজৰ ৰাজ্যখনৰো সুকীয়া নাগৰিকত্ব উপভোগ কৰে। আমেৰিকাত এজন ব্যক্তিয়ে দেশৰ আৰু নিজৰ ৰাজ্যৰ— এই দুয়োবিধ নাগৰিকত্ব লাভ কৰে। কিন্তু ভাৰতৰ সংবিধান প্ৰণেতাসকলে দেশৰ ঐক্য আৰু সংহতি ৰক্ষাৰ স্বাৰ্থত ৰাজ্যিক নাগৰিকত্বৰ পৰিৱৰ্তে কেৱল কেন্দ্ৰীয় বা ৰাষ্ট্ৰীয় নাগৰিকত্বকহে স্বীকৃতি দিছে।

৩. একক নাগৰিকত্বৰ উদ্দেশ্য:

ভাৰতৰ দৰে বিভিন্ন জাতি, ধৰ্ম আৰু ভাষাৰ বৈচিত্ৰ্য থকা দেশ এখনত আঞ্চলিকতাবাদে যাতে বিভেদ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে, তাৰ বাবেই একক নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত এজন ভাৰতীয় নাগৰিকে দেশৰ যিকোনো প্ৰান্ততে সমান অধিকাৰ আৰু মৰ্যাদা লাভ কৰে।

৪. প্ৰবাসী ভাৰতীয়ৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ ব্যৱস্থা (OCI):

যদিও ভাৰতত পূৰ্ণ পৰ্যায়ৰ দ্বৈত নাগৰিকত্ব নাই, তথাপিও ভাৰত চৰকাৰে বিদেশত থকা ভাৰতীয় মূলৰ লোকসকলৰ বাবে 'Overseas Citizenship of India' (OCI) নামৰ এক বিশেষ ব্যৱস্থা কৰিছে। ইয়াক বহু সময়ত সীমিত পৰ্যায়ৰ দ্বৈত নাগৰিকত্ব বুলি ক’ব পাৰি, কিন্তু ইয়াৰ জৰিয়তে তেওঁলোকে ভাৰতত ভোটদান কৰা বা সাংবিধানিক পদবী লাভ কৰাৰ দৰে ৰাজনৈতিক অধিকাৰ লাভ নকৰে।

৫. সিদ্ধান্ত:

সামৰণিত ক’ব পাৰি যে ভাৰতীয় শাসন ব্যৱস্থা যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় হ’লেও নাগৰিকত্বৰ ক্ষেত্ৰত ই এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দৰে একক নাগৰিকত্বৰ নীতিহে পালন কৰে। গতিকে, ভাৰতবৰ্ষত আমেৰিকাৰ দৰে দ্বৈত নাগৰিকত্বৰ কোনো সাংবিধানিক ব্যৱস্থা নাই।

চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন : পৃষ্ঠা— ২৩

প্ৰশ্ন ১: বৰ্তমান সময়ত প্রচলিত বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ চৰকাৰ কি কি?

উত্তৰ: বৰ্তমান যুগত পৃথিৱীত জনপ্ৰিয় হৈ পৰা গণতান্ত্ৰিক পদ্ধতিৰ চৰকাৰসমূহক মূলতঃ চাৰিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়। সেইবোৰ হ’ল:

(i) এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ

(ii) যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰ

(iii) সংসদীয় চৰকাৰ

(iv) ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰ

(পৃষ্ঠা: ১৪, ১৫)

প্ৰশ্ন ২: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ দুটা বৈশিষ্ট্য হ’ল:

(i) দুজন মুৰব্বী: এই চৰকাৰত এজন প্ৰকৃত কাৰ্যপালিকা (প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্বত মন্ত্ৰীপৰিষদ) আৰু আনজন নামমাত্ৰ কাৰ্যপালিকা (ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান) থাকে।

(ii) সামূহিক দায়বদ্ধতা: মন্ত্ৰীপৰিষদখন সামূহিকভাৱে বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ হয় আৰু এজন সদস্যৰ ব্যৰ্থতাৰ বাবে সকলো সদস্যই দায়বদ্ধ হ’বলগীয়া হয়।

(পৃষ্ঠা: ১৫)

প্ৰশ্ন ৩: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ দুটা দোষ আৰু দুটা গুণ চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ:

দুটা গুণ:

(i) কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডলৰ মাজত সু-সম্পৰ্ক থকাৰ ফলত যিকোনো সমস্যা আইনৰ সহায়ত সহজে সমাধান কৰিব পাৰি।

(ii) এই চৰকাৰে জনমতক সদায় গুৰুত্ব দিয়ে, অন্যথা বিৰোধী পক্ষৰ কঠোৰ সমালোচনাৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয়।

দুটা দোষ:

(i) কোনো এটা দলে সংখ্যাগৰিষ্ঠতা লাভ নকৰিলে গঠিত হোৱা মৰ্চা চৰকাৰ অস্থায়ী হয় আৰু যিকোনো সময়তে ৰাজনৈতিক সংকটৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।

(ii) মন্ত্ৰীসকল বিভাগীয় কামত অনভিজ্ঞ হোৱাৰ বাবে আমোলাসকলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়, ফলত চৰকাৰখন আমোলাতান্ত্ৰিক হৈ পৰে।

(পৃষ্ঠা: ১৫, ১৬)

প্ৰশ্ন ৪: ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতি মানে কি?

উত্তৰ: ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতি হ’ল এনে এক ব্যৱস্থা য’ত চৰকাৰৰ তিনিটা অংগ— কাৰ্যপালিকা, বিধানমণ্ডল আৰু ন্যায়পালিকা নিজৰ নিজৰ কৰ্মক্ষেত্ৰত সম্পূৰ্ণ স্বাধীন। ইয়াত কাৰ্যপালিকা বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ নহয় আৰু এটা অংগ আনটোৰ পৰিপূৰক নহয়।

(পৃষ্ঠা: ১৬, ২১)

প্ৰশ্ন ৫: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ দুটা বৈশিষ্ট্য হ’ল:

(i) ৰাষ্ট্ৰপতিজন একেলগে ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান আৰু চৰকাৰ প্ৰধানো হয়।

(ii) ৰাষ্ট্ৰপতিজন এক নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যকালৰ বাবে নিৰ্বাচিত হয় আৰু মহাভিযোগ প্ৰস্তাৱৰ বাহিৰে আন কোনো কাৰণত তেওঁক পদৰ পৰা আঁতৰাব নোৱাৰি।

(পৃষ্ঠা: ১৭)

প্ৰশ্ন ৬: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দুটা গুণ আৰু দুটা দোষ চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ:

দুটা গুণ:

(i) সমগ্ৰ দেশৰ বাবে একেধৰণৰ প্ৰশাসন ব্যৱস্থা থকাৰ বাবে ই অতি শক্তিশালী আৰু ইয়াত কোনো জটিলতা নাথাকে।

(ii) জৰুৰীকালীন অৱস্থাত এনে চৰকাৰ বিশেষ উপযোগী, কাৰণ কেন্দ্ৰই অতি ক্ষিপ্ৰভাৱে যিকোনো সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে।

দুটা দোষ:

(i) বৃহৎ আকাৰৰ ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে এই চৰকাৰ উপযুক্ত নহয়।

(ii) কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ওপৰত কামৰ বোজা অধিক হোৱাৰ বাবে আঞ্চলিক সমস্যাসমূহে প্ৰায়ে গুৰুত্ব নাপায়।

(পৃষ্ঠা: ১৯, ২০)

দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন : পৃষ্ঠা— ২৩

প্ৰশ্ন ১: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ গুণ আৰু দোষসমূহ লিখা।

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ গুণ আৰু দোষসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

গুণসমূহ:

(i) স্থায়িত্ব: ৰাষ্ট্ৰপতিজন এক নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যকালৰ বাবে নিৰ্বাচিত হোৱা বাবে চৰকাৰখন স্থায়ী হয়।

(ii) অৱৰোধন আৰু সন্তুলন: চৰকাৰৰ তিনিটা অংগই স্বাধীনভাৱে কাম কৰাৰ সুযোগ পায় আৰু 'অৱৰোধন আৰু সন্তুলন' নীতি থকা বাবে কোনো অংগই স্বেচ্ছাচাৰী হ'ব নোৱাৰে।

(iii) জৰুৰীকালীন অৱস্থাৰ বাবে উপযোগী: প্ৰকৃত ক্ষমতা ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ওচৰত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থকা বাবে জৰুৰীকালীন অৱস্থাত অতি সহজে আৰু ক্ষিপ্ৰভাৱে সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰি।

(iv) দেশৰ ঐক্য ৰক্ষা: কাৰ্যপালিকা শক্তিশালী হোৱা বাবে এনে চৰকাৰে দেশৰ ঐক্য আৰু সংহতি সহজে ৰক্ষা কৰিব পাৰে।

দোষসমূহ:

(i) স্বেচ্ছাচাৰী হোৱাৰ আশংকা: ৰাষ্ট্ৰপতিজনক বিধানমণ্ডলে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰাৰ বাবে চৰকাৰ স্বেচ্ছাচাৰী হোৱাৰ আশংকা থাকে।

(ii) সহযোগিতাৰ অভাৱ: ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতিৰ বাবে কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডলৰ মাজত সহযোগিতা নাথাকে, যিয়ে প্ৰশাসনত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলায়।

(iii) অনমনীয় সংবিধান: সংবিধানখন অনমনীয় হোৱাৰ বাবে পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিত ইয়াক সংশোধন কৰাত জটিলতা আহে।

(iv) ৰাজনৈতিক সংকট: কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডল ভিন্ন ৰাজনৈতিক দলৰ হ'লে ৰাজনৈতিক সংকট সৃষ্টিৰ সম্ভাৱনা অধিক হয়। (পৃষ্ঠা: ১৮, ১৯)

প্ৰশ্ন ২: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।

উত্তৰ: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ'ল—

(i) দুজন মুৰব্বী: এই চৰকাৰত এজন প্ৰকৃত কাৰ্যপালিকা (প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্বত মন্ত্ৰীপৰিষদ) আৰু এজন নামমাত্ৰ কাৰ্যপালিকা (ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান) থাকে।

(ii) কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডলৰ সম্পৰ্ক: কাৰ্যপালিকা অৰ্থাৎ মন্ত্ৰীপৰিষদৰ সদস্যসকল বিধানমণ্ডলৰো সদস্য।

(iii) নিবিড় সম্পৰ্ক: বিধানমণ্ডল আৰু কাৰ্যপালিকাৰ মাজত সম্পৰ্ক অতি নিবিড়।

(iv) বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধতা: কাৰ্যপালিকা সকলো কামৰ বাবে বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ থাকে আৰু অনাস্থা প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিলে পদত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য হয়।

(v) সামূহিক দায়বদ্ধতা: মন্ত্ৰীপৰিষদখন সামূহিকভাৱে বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ হয়। (পৃষ্ঠা: ১৫)

প্ৰশ্ন ৩: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰ বৰ্তমান কিয় জনপ্ৰিয় হৈছে, উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰ বৰ্তমান সময়ত জনপ্ৰিয় হোৱাৰ কাৰণসমূহ হ'ল—

(i) আঞ্চলিক স্বায়ত্ত শাসন আৰু জাতীয় একতা: ইয়াত প্ৰতিখন ৰাজ্যই স্বায়ত্ত শাসনৰ সুবিধা লাভ কৰাৰ লগতে এখন বৃহৎ ৰাষ্ট্ৰৰ অংগ হিচাপে জাতীয় একতাও ৰক্ষা পৰে।

(ii) বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে উপযোগী: ভিন্ন ধৰ্ম, জাতি আৰু ভাষিক গোষ্ঠী বসবাস কৰা বিশাল ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে এই চৰকাৰ অতি ফলপ্ৰসূ।

(iii) কেন্দ্ৰৰ কাৰ্যভাৰ হ্ৰাস: ক্ষমতাৰ বিভাজনে স্থানীয় সমস্যাৰ দায়িত্বৰ পৰা কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক ৰেহাই দিয়ে, ফলত কেন্দ্ৰই জাতীয় গুৰুত্ব থকা বিষয়ত অধিক মনোযোগ দিব পাৰে।

(iv) গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ: ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণে সকলোকে গণতন্ত্ৰত অংশ লোৱাৰ সুবিধা দিয়ে।

উদাহৰণ: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, ভাৰতবৰ্ষ, ছুইজাৰলেণ্ড, অষ্ট্ৰেলিয়া আদি দেশত এই পদ্ধতি সফল হোৱা দেখা গৈছে। (পৃষ্ঠা: ২১, ২২)

প্ৰশ্ন ৪: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।

উত্তৰ: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

(i) শক্তিশালী কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ: সংবিধানে সকলো ক্ষমতা কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ হাতত ন্যস্ত কৰে।

(ii) লিখিত বা অলিখিত সংবিধান: ইয়াত সংবিধানখন লিখিত (যেনে- নেদাৰলেণ্ড) বা অলিখিত (যেনে- ইংলেণ্ড) হ'ব পাৰে।

(iii) একক নাগৰিকত্ব: ইয়াত কেৱল সমগ্ৰ দেশৰ বাবে এটা নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা থাকে।

(iv) দুৰ্বল ন্যায়পালিকা: আইন সভাই প্ৰস্তুত কৰা আইনৰ ওপৰত ন্যায়িক পুনৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থা নাথাকে আৰু ন্যায়পালিকাই আইনক অসাংবিধানিক বুলি ঘোষণা কৰিব নোৱাৰে।

(v) নমনীয় সংবিধান: চৰকাৰে নিজৰ প্ৰয়োজনত সংবিধানখন সহজে সংশোধন কৰিব পাৰে। (পৃষ্ঠা: ১৯)

প্ৰশ্ন ৫: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ প্ৰকৃততে গণতান্ত্ৰিকনে? সমালোচনা আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ গণতান্ত্ৰিক চৰিত্ৰৰ ওপৰত তলত দিয়া ধৰণে সমালোচনা আগবঢ়াব পাৰি:

(i) জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ: এই চৰকাৰত জনসাধাৰণে সক্ৰিয়ভাৱে শাসন কাৰ্যত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ নাপায়, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ ৰাজনৈতিক সক্ৰিয়তা কম হয়।

(ii) আঞ্চলিক সমস্যাৰ অৱজ্ঞা: কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ওপৰত কামৰ বোজা অধিক হোৱা বাবে আঞ্চলিক সমস্যাসমূহে প্ৰায়ে গুৰুত্ব নাপায়।

(iii) আমোলাতান্ত্ৰিক শাসন: এই চৰকাৰ অধিক আমোলাতান্ত্ৰিক, য’ত আমোলাসকলেই প্ৰকৃততে শাসন চলায়।

(iv) স্বেচ্ছাচাৰী হোৱাৰ প্ৰৱণতা: ক্ষমতাৰ বিতৰণ ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ নিজ ইচ্ছাৰে চলিব পাৰে আৰু ই স্বেচ্ছাচাৰী হোৱাৰ আশংকা প্ৰবল থাকে। (পৃষ্ঠা: ২০)

অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন :

দ্বিতীয় অধ্যায় ‘চৰকাৰৰ প্ৰকাৰ বা শ্ৰেণীবিভাগ’ৰ পাঠ্যপুথিৰ পৰা যুগুতোৱা ২০টা অতিৰিক্ত চমু প্ৰশ্নোত্তৰ তলত দিয়া হ’ল:

প্ৰশ্ন ১: এৰিষ্টটলে জনকল্যাণৰ হকে হোৱা এজনৰ শাসনক কি বুলিছিল?

উত্তৰ: ৰাজতন্ত্র (Monarchy)। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ২: এৰিষ্টটলে কেইজনমানৰ শাসনক কি বুলি নামকৰণ কৰিছিল?

উত্তৰ: অভিজাততন্ত্র (Aristocracy)। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ৩: এৰিষ্টটলে বহুজনৰ বা ৰাইজৰ শাসনক কি বুলি কৈছিল?

উত্তৰ: ৰাজ্য ব্যৱস্থা (Polity)। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ৪: শাসকৰ স্বাৰ্থৰ বাবে চলা এজনৰ শাসনক কি কোৱা হয়?

উত্তৰ: স্বৈৰতন্ত্র (Tyranny)। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ৫: এৰিষ্টটলৰ মতে শাসকৰ স্বাৰ্থৰ বাবে চলা কেইজনমানৰ শাসন কি?

উত্তৰ: আঢ্যৱন্ততন্ত্র (Oligarchy)। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ৬: এৰিষ্টটলৰ মতে শাসকৰ স্বাৰ্থৰ বাবে চলা বহুজনৰ শাসন কি?

উত্তৰ: গণতন্ত্র (Democracy)। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ৭: লীককে আধুনিক যুগৰ চৰকাৰসমূহক মূলতঃ কি কি ভাগত ভগাইছে?

উত্তৰ: একনায়কতন্ত্র বা স্বৈৰতন্ত্র আৰু গণতন্ত্র। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ৮: এজন ব্যক্তিৰ বা এটা ৰাজনৈতিক দলৰ একচ্ছত্ৰী শাসনক কি বোলে?

উত্তৰ: একনায়কতন্ত্র। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ৯: প্ৰাচীন গ্ৰীচ-এথেন্সত কেনে ধৰণৰ গণতন্ত্ৰ চলিছিল?

উত্তৰ: প্রত্যক্ষ গণতন্ত্র (Direct Democracy)। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ১০: প্ৰতিনিধিৰ যোগেদি সৰ্বসাধাৰণে শাসনত অংশগ্ৰহণ কৰা গণতন্ত্ৰক কি বোলে?

উত্তৰ: পৰোক্ষ গণতন্ত্র (Indirect Democracy)। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ১১: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ আন এটা নাম কি?

উত্তৰ: ৱেষ্ট মিনিষ্টাৰ মডেল চৰকাৰ। (পৃষ্ঠা: ১৫)

প্ৰশ্ন ১২: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ জন্মস্থান ক’ত?

উত্তৰ: ইংলেণ্ড। (পৃষ্ঠা: ১৫)

প্ৰশ্ন ১৩: সীমিত ৰাজতন্ত্ৰ থকা এখন দেশৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: ইংলেণ্ড (বা নেপাল/ভূটান)। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ১৪: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰত ৰাষ্ট্ৰপতিক সহায় কৰিবলৈ থকা গোটটোৰ নাম কি?

উত্তৰ: কেবিনেট। (পৃষ্ঠা: ১৮)

প্ৰশ্ন ১৫: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰত কাৰ্যপালিকা কাৰ ওচৰত দায়বদ্ধ নহয়?

উত্তৰ: বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত। (পৃষ্ঠা: ১৬, ১৭)

প্ৰশ্ন ১৬: 'যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ গৃহভূমি' বুলি কোনখন দেশক কোৱা হয়?

উত্তৰ: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ। (পৃষ্ঠা: ২০)

প্ৰশ্ন ১৭: এককেন্দ্রীয় চৰকাৰ থকা এখন দেশৰ নাম লিখা যাৰ সংবিধান অলিখিত।

উত্তৰ: ইংলেণ্ড। (পৃষ্ঠা: ১৯)

প্ৰশ্ন ১৮: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় শাসন ব্যৱস্থাত সংবিধানৰ অভিভাৱক কোন?

উত্তৰ: স্বাধীন আৰু নিৰপেক্ষ আদালত (বা ন্যায়পালিকা)। (পৃষ্ঠা: ২১)

প্ৰশ্ন ১৯: একনায়কতন্ত্র চলোৱা জাৰ্মানীৰ এজন শাসকৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: এডলফ হিটলাৰ। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ২০: লীককে আধুনিক গণতন্ত্ৰক প্ৰথমতে কি দুটা ভাগত ভগাইছে?

উত্তৰ: সীমিত ৰাজতন্ত্র আৰু গণৰাজ্য বা প্রজাতন্ত্র। (পৃষ্ঠা: ১৪)

অতিৰিক্ত চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

দ্বিতীয় অধ্যায় ‘চৰকাৰৰ প্ৰকাৰ বা শ্ৰেণীবিভাগ’ৰ পৰা আৰু ২০টা অতিৰিক্ত চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২-৪ শাৰীৰ ভিতৰত) তলত দিয়া হ’ল:

প্ৰশ্ন ১: প্লেটো আৰু এৰিষ্টটলে চৰকাৰক কিহৰ ভিত্তিত শ্ৰেণী বিভাজন কৰিছিল?

উত্তৰ: প্ৰাচীন গ্ৰীক দাৰ্শনিক প্লেটো আৰু এৰিষ্টটলে চৰকাৰক শাসকৰ সংখ্যা আৰু লক্ষ্যৰ ভিত্তিত কেইটামান শ্ৰেণীত ভাগ কৰিছিল। তেওঁলোকে জনকল্যাণ আৰু জনস্বাৰ্থৰ বিপৰীতে হোৱা শাসনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ২: সীমিত ৰাজতন্ত্ৰ বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: ইংলেণ্ড, নেপাল, ভূটান আদি ৰাষ্ট্ৰত ৰজা বা ৰাণী আছে যদিও ৰজাৰ শাসন নচলে। ৰাজ মুকুট পৰম্পৰা ৰক্ষাৰ এটা প্ৰতীকহে আৰু ৰজাৰ হাতত একো ক্ষমতা নাথাকে বাবে এই ব্যৱস্থাক সীমিত ৰাজতন্ত্ৰ বোলা হয়। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ৩: একনায়কতন্ত্র কি?

উত্তৰ: বিশ্বৰ যিবোৰ ৰাষ্ট্ৰৰ শাসন ব্যৱস্থা গণতান্ত্ৰিক নহয় আৰু যিবোৰ দেশত একোজন ব্যক্তিৰ বা এটা ৰাজনৈতিক দলৰ একচ্ছত্ৰী শাসন চলি থাকে, তেনে শাসন ব্যৱস্থাক একনায়কতন্ত্র বোলা হয়। জাৰ্মানীৰ এডলফ হিটলাৰ এজন একনায়কত্ববাদী শাসক আছিল। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ৪: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰত কাৰ্যপালিকাৰ সদস্যসকলৰ অৰ্হতা কি?

উত্তৰ: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰত কাৰ্যপালিকা অৰ্থাৎ মন্ত্ৰীপৰিষদৰ সদস্যসকল বিধানমণ্ডলৰো সদস্য হোৱাটো বাধ্যতামূলক। কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডলৰ মাজৰ সম্পৰ্ক এই চৰকাৰত অতি নিবিড় হয়। (পৃষ্ঠা: ১৫)

প্ৰশ্ন ৫: সংসদীয় চৰকাৰত মন্ত্ৰীপৰিষদে কেতিয়া পদত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য হয়?

উত্তৰ: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰত কাৰ্যপালিকা সকলো কামৰ বাবে বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ থাকে। যদিহে বিধানমণ্ডলে চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে অনাস্থা প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে, তেন্তে মন্ত্ৰীপৰিষদে পদত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। (পৃষ্ঠা: ১৫)

প্ৰশ্ন ৬: সংসদীয় চৰকাৰক কিয় 'ৱেষ্ট মিনিষ্টাৰ মডেল' চৰকাৰ বোলা হয়?

উত্তৰ: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ জন্মস্থান হৈছে ইংলেণ্ড। ইংলেণ্ডৰ সংসদ ভৱন ৱেষ্ট মিনিষ্টাৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই চৰকাৰক 'ৱেষ্ট মিনিষ্টাৰ মডেল' চৰকাৰ বুলিও কোৱা হয়। (পৃষ্ঠা: ১৫)

প্ৰশ্ন ৭: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰত বিৰোধী পক্ষৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰে জনমতক সদায় গুৰুত্ব দি কাৰ্য সম্পাদন কৰে। অন্যথা বিৰোধী পক্ষই চৰকাৰৰ কাম-কাজৰ কঠোৰ সমালোচনা কৰি চৰকাৰক নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখে। (পৃষ্ঠা: ১৬)

প্ৰশ্ন ৮: মৰ্চা চৰকাৰৰ এটা অসুবিধা উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰত যদি কোনো এটা ৰাজনৈতিক দলেও বিধানমণ্ডলত সংখ্যাগৰিষ্ঠতা লাভ কৰিব নোৱাৰে, তেতিয়া মৰ্চা চৰকাৰ গঠিত হয়। মৰ্চা চৰকাৰ অস্থায়ী আৰু যিকোনো সময়তে ৰাজনৈতিক সংকটৰ সৃষ্টি হ'ব পাৰে। (পৃষ্ঠা: ১৬)

প্ৰশ্ন ৯: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰ বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: যি চৰকাৰত ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতিৰ দ্বাৰা কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডল দুয়ো নিজৰ নিজৰ ক্ষেত্ৰত স্বাধীন আৰু য'ত কাৰ্যপালিকা বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ নহয়, তেনে চৰকাৰকে ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰ বোলে। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ ইয়াৰ অন্যতম উদাহৰণ। (পৃষ্ঠা: ১৬, ১৭)

প্ৰশ্ন ১০: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰত ৰাষ্ট্ৰপতিক কেনেকৈ পদৰ পৰা আঁতৰাব পাৰি?

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰত ৰাষ্ট্ৰপতিজন এক নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যকালৰ বাবে নিৰ্বাচিত হয়। কেৱল সংবিধান অৱমাননাৰ দোষত তেওঁৰ বিৰুদ্ধে মহাভিযোগ প্ৰস্তাৱ গৃহীত হ'লেহে তেওঁক পদৰ পৰা আঁতৰাব পাৰি, যিটো প্ৰক্ৰিয়া অতি জটিল। (পৃষ্ঠা: ১৭)

প্ৰশ্ন ১১: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰত কেবিনেটৰ স্থিতি কি?

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰত ৰাষ্ট্ৰপতিক সহায় কৰিবলৈ থকা কেবিনেটখন এটা পৰামৰ্শদানকাৰী গোটহে। ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে কেবিনেটৰ সদস্য বা সচিবসকলৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য নহয়। (পৃষ্ঠা: ১৮)

প্ৰশ্ন ১২: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰত ‘অৱৰোধন আৰু সন্তুলন’ নীতিৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰত 'অৱৰোধন আৰু সন্তুলন' (Checks and balance) নীতি থকা বাবে চৰকাৰৰ কোনো অংগই স্বেচ্ছাচাৰী হ'ব নোৱাৰে। ইয়াৰ ফলত চৰকাৰৰ তিনিওটা অংগই স্বাধীনভাৱে কাম কৰাৰ সুযোগ পায়। (পৃষ্ঠা: ১৮)

প্ৰশ্ন ১৩: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰত সংবিধান কেনেধৰণৰ হয়?

উত্তৰ: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰত সংবিধানখন লিখিত বা অলিখিত হ'ব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে ইংলেণ্ডৰ সংবিধানখন অলিখিত আৰু নেদাৰলেণ্ডৰ সংবিধানখন লিখিত। লগতে এই সংবিধান সাধাৰণতে নমনীয় হয়। (পৃষ্ঠা: ১৯)

প্ৰশ্ন ১৪: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰত স্থানীয় প্ৰশাসনিক গোটৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: এই চৰকাৰত শাসনৰ সুবিধাৰ বাবে স্থানীয় প্ৰশাসনিক গোট থাকে যদিও সেইবিলাক সাংবিধানিক নহয়। সেই গোটবিলাক সম্পূৰ্ণৰূপে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ নেতৃত্বাধীন। (পৃষ্ঠা: ১৯)

প্ৰশ্ন ১৫: এককেন্দ্রীয় চৰকাৰত ন্যায়পালিকা কিয় দুৰ্বল?

উত্তৰ: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰত আইন সভাৰ প্ৰাধান্য থাকে আৰু আইন সভাই প্ৰস্তুত কৰা আইনৰ ওপৰত ন্যায়িক পুনৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থা নাথাকে। আইন সভাই প্ৰণয়ন কৰা আইনক ন্যায়পালিকাই অসাংবিধানিক বুলি ঘোষণা কৰিব নোৱাৰে। (পৃষ্ঠা: ১৯)

প্ৰশ্ন ১৬: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ কিয় মিতব্যয়ী?

উত্তৰ: এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰত এখন মাত্ৰ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে সমগ্ৰ দেশ পৰিচালনা কৰে, যাৰ ফলত চৰকাৰ পৰিচালনাৰ ব্যয় কম হয়। ইয়াৰ ফলত উন্নয়নমূলক কামত অধিক ধন ব্যয় কৰাৰ সুযোগ থাকে। (পৃষ্ঠা: ২০)

প্ৰশ্ন ১৭: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰৰ সংজ্ঞাটো লিখা।

উত্তৰ: এককেন্দ্ৰীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীতধৰ্মী চৰকাৰখনেই হ'ল যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰ। এই চৰকাৰত এখন কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ থকাৰ লগতে ভালেকেইখন ৰাজ্য চৰকাৰ থাকে। (পৃষ্ঠা: ২০)

প্ৰশ্ন ১৮: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰত দ্বৈত-নাগৰিকত্বৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰ: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰত জনসাধাৰণে দুবিধ নাগৰিকত্ব উপভোগ কৰিব পাৰে। সমগ্ৰ ৰাষ্ট্ৰখনৰ নাগৰিক হোৱাৰ লগতে তেওঁলোকে নিজৰ বাস কৰা ৰাজ্যখনৰ নাগৰিক হিচাপেও সুকীয়া মৰ্যাদা লাভ কৰে। (পৃষ্ঠা: ২১)

প্ৰশ্ন ১৯: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত বিৰোধৰ কাৰণ কি হ'ব পাৰে?

উত্তৰ: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰত থকা ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ ফলত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য অথবা ৰাজ্যবিলাকৰ নিজৰ ভিতৰত ক্ষমতাৰ প্ৰয়োগক লৈ বিৰোধ হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। ইয়াৰ ফলত প্ৰশাসন দুৰ্বল হৈ পৰাৰ শংকা থাকে। (পৃষ্ঠা: ২২)

প্ৰশ্ন ২০: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰত আঞ্চলিকতাবাদে কি প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰ: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰত প্ৰায়ে আঞ্চলিকতাবাদ সৃষ্টি হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। এই আঞ্চলিকতাবাদে সমগ্ৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাটোক দুৰ্বল কৰি তুলিব পাৰে। (পৃষ্ঠা: ২২)

অতিৰিক্ত দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন :

দ্বিতীয় অধ্যায় ‘চৰকাৰৰ প্ৰকাৰ বা শ্ৰেণীবিভাগ’ৰ পৰা আৰু ২০টা অতিৰিক্ত দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (পইণ্টত) তলত দিয়া হ’ল:

প্ৰশ্ন ১: এৰিষ্টটলে চৰকাৰক কেনেকৈ শ্ৰেণী বিভাজন কৰিছিল?

উত্তৰ: এৰিষ্টটলে চৰকাৰক শাসকৰ সংখ্যা আৰু লক্ষ্যৰ ভিত্তিত তলত দিয়া ধৰণে ভাগ কৰিছিল:

(i) এজনৰ শাসনক জনকল্যাণৰ বাবে হ’লে 'ৰাজতন্ত্ৰ' আৰু শাসকৰ স্বাৰ্থৰ বাবে হ’লে 'স্বৈৰতন্ত্ৰ' বুলিছিল।

(ii) কেইজনমানৰ শাসনক জনকল্যাণৰ বাবে হ’লে 'অভিজাততন্ত্ৰ' আৰু শাসকৰ স্বাৰ্থৰ বাবে হ’লে 'আঢ্যৱন্ততন্ত্ৰ' বুলিছিল।

(iii) বহুজনৰ শাসনক জনকল্যাণৰ বাবে হ’লে 'ৰাজ্য ব্যৱস্থা' আৰু শাসকৰ স্বাৰ্থৰ বাবে হ’লে 'গণতন্ত্ৰ' বুলিছিল। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ২: আধুনিক যুগত ষ্টিফেন লীককে চৰকাৰক কেনেকৈ ভাগ কৰিছে?

উত্তৰ: লীককে আধুনিক যুগৰ চৰকাৰসমূহক মূলতঃ এনেদৰে ভগাইছে:

(i) প্ৰথমতে চৰকাৰক একনায়কতন্ত্র আৰু গণতন্ত্র— এই দুভাগত ভগাইছে।

(ii) গণতন্ত্রক পুনৰ সীমিত ৰাজতন্ত্র আৰু প্রজাতন্ত্র— এই দুভাগত ভাগ কৰিছে।

(iii) এই দুয়োটা প্ৰকাৰকে এককেন্দ্রীয় আৰু যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় হিচাপে বিভক্ত কৰিছে।

(iv) শেষত এককেন্দ্রীয় আৰু যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰকো সংসদীয় আৰু ৰাষ্ট্ৰপতীয়— এই দুভাগত ভগাইছে। (পৃষ্ঠা: ১৪)

প্ৰশ্ন ৩: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ গুণসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ গুণসমূহ হ'ল:

(i) কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডলৰ মাজত সু-সম্পৰ্ক আৰু সহযোগিতা থাকে।

(ii) যিকোনো সমস্যা আইনৰ সহায়ত সহজে সমাধান কৰিব পাৰি।

(iii) এই চৰকাৰ বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ হোৱা বাবে স্বেচ্ছাচাৰী হ'ব নোৱাৰে।

(iv) এই চৰকাৰে জনমতক সদায় গুৰুত্ব দি কাৰ্য সম্পাদন কৰে। (পৃষ্ঠা: ১৫, ১৬)

প্ৰশ্ন ৪: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰৰ প্ৰধান দোষসমূহ কি কি?

উত্তৰ: এই চৰকাৰৰ দোষসমূহ হ’ল:

(i) কোনো দলে সংখ্যাগৰিষ্ঠতা নাপালে গঠিত হোৱা মৰ্চা চৰকাৰ অস্থায়ী হয়।

(ii) মন্ত্ৰীসকল অনভিজ্ঞ হোৱা বাবে আমোলাসকলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব লগা হয়।

(iii) ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতি নথকাৰ বাবে মন্ত্ৰী পৰিষদ একনায়কত্ববাদী হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

(iv) দলবিলাকৰ মাজত থকা অন্তঃকন্দলে চৰকাৰৰ কামত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলায়। (পৃষ্ঠা: ১৬)

প্ৰশ্ন ৫: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:

(i) ৰাষ্ট্ৰপতিজন একেলগে ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান আৰু চৰকাৰ প্ৰধান হয়।

(ii) কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডলৰ স্থিতি সম্পূৰ্ণ স্বাধীন।

(iii) ৰাষ্ট্ৰপতিজন এক নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যকালৰ বাবে নিৰ্বাচিত হয়।

(iv) ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে বিধানমণ্ডল ভংগ কৰিব নোৱাৰে।

(v) কেবিনেটখন কেৱল এটা পৰামৰ্শদানকাৰী গোটহে। (পৃষ্ঠা: ১৭, ১৮)

প্ৰশ্ন ৬: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ যিকোনো চাৰিটা গুণ লিখা।

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ গুণসমূহ হ’ল:

(i) চৰকাৰখন স্থায়ী হয় আৰু সহজে ৰাষ্ট্ৰপতিক আঁতৰাব নোৱাৰি।

(ii) চৰকাৰৰ তিনিওটা অংগই স্বাধীনভাৱে কাম কৰাৰ সুযোগ পায়।

(iii) জৰুৰীকালীন অৱস্থাত ক্ষিপ্ৰতাৰে সিদ্ধান্ত লোৱাত এই চৰকাৰ অতি উপযোগী।

(iv) কাৰ্যপালিকা শক্তিশালী হোৱা বাবে দেশৰ ঐক্য আৰু সংহতি ৰক্ষা হয়। (পৃষ্ঠা: ১৮)

প্ৰশ্ন ৭: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ যিকোনো চাৰিটা দোষ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰৰ দোষসমূহ হ’ল:

(i) ৰাষ্ট্ৰপতিজনক বিধানমণ্ডলে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰাৰ বাবে চৰকাৰ স্বেচ্ছাচাৰী হ'ব পাৰে।

(ii) কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডলৰ মাজত সহযোগিতাৰ অভাৱ দেখা যায়।

(iii) অনমনীয় সংবিধানৰ বাবে পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিত সংশোধন কৰা জটিল হয়।

(iv) মন্ত্ৰীত্ব লাভৰ ক্ষেত্ৰত যোগ্যতাৰ সলনি ব্যক্তিগত আনুগত্যইহে গুৰুত্ব পায়। (পৃষ্ঠা: ১৮, ১৯)

প্ৰশ্ন ৮: এককেন্দ্রীয় চৰকাৰৰ চাৰিটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ: এককেন্দ্রীয় চৰকাৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:

(i) সংবিধানে সকলো ক্ষমতা কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ হাতত ন্যস্ত কৰে।

(ii) এই চৰকাৰত সমগ্ৰ দেশৰ বাবে একক নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা থাকে।

(iii) আইন সভাই কৰা আইনৰ ওপৰত ন্যায়িক পুনৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থা নাথাকে।

(iv) চৰকাৰে প্ৰয়োজন সাপেক্ষে সংবিধানখন সহজে সংশোধন কৰিব পাৰে। (পৃষ্ঠা: ১৯)

প্ৰশ্ন ৯: এককেন্দ্রীয় চৰকাৰৰ যিকোনো চাৰিটা গুণ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: এককেন্দ্রীয় চৰকাৰৰ গুণসমূহ হ’ল:

(i) সমগ্ৰ দেশৰ বাবে একেধৰণৰ প্ৰশাসন হোৱা বাবে প্ৰশাসন শক্তিশালী হয়।

(ii) যিকোনো ভুলৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক পোনপটীয়াকৈ দায়ী কৰিব পাৰি।

(iii) চৰকাৰ পৰিচালনাৰ ব্যয় কম বাবে উন্নয়নমূলক কামত অধিক ধন ব্যয় কৰিব পাৰি।

(iv) জৰুৰীকালীন অৱস্থাত কেন্দ্ৰই অতি ক্ষিপ্ৰতাৰে যিকোনো অৱস্থাৰ মুখামুখি হ'ব পাৰে। (পৃষ্ঠা: ১৯, ২০)

প্ৰশ্ন ১০: এককেন্দ্রীয় চৰকাৰৰ প্ৰধান দোষসমূহ কি কি?

উত্তৰ: এই চৰকাৰৰ দোষসমূহ হ’ল:

(i) বৃহৎ আকাৰৰ ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে এই চৰকাৰ উপযুক্ত নহয়।

(ii) জনসাধাৰণৰ ৰাজনৈতিক সক্ৰিয়তা আৰু অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ কম হয়।

(iii) কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ওপৰত কামৰ বোজা পৰা বাবে আঞ্চলিক সমস্যাই গুৰুত্ব নাপায়।

(iv) এই চৰকাৰ অধিক আমোলাতান্ত্রিক হোৱা দেখা যায়। (পৃষ্ঠা: ২০)

প্ৰশ্ন ১১: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:

(i) কেন্দ্ৰীয় আৰু অংগৰাজ্যবিলাকৰ মাজত ক্ষমতাৰ ভাগ-বিতৰণ থাকে।

(ii) কাৰ্যপালিকা, বিধানমণ্ডল আৰু ন্যায়পালিকা নিজৰ কৰ্মক্ষেত্ৰত স্বাধীন।

(iii) এই চৰকাৰত এখন লিখিত আৰু অনমনীয় বা দৃঢ় সংবিধান থাকে।

(iv) ইয়াত দুই ধৰণৰ চৰকাৰ— কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰ থাকে। (পৃষ্ঠা: ২১)

প্ৰশ্ন ১২: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰত ন্যায়পালিকাৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰত ন্যায়পালিকাৰ ভূমিকা তলত দিয়া ধৰণৰ:

(i) এখন স্বাধীন আৰু নিৰপেক্ষ আদালতৰ ব্যৱস্থা থাকে।

(ii) ন্যায়পালিকাই সংবিধানৰ চৰম কাৰ্যকৰ্তা আৰু অভিভাৱক হিচাপে কাম কৰে।

(iii) চৰকাৰৰ তিনিওটা অংগই যাতে সংবিধান উলংঘা নকৰে, তাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখে। (পৃষ্ঠা: ২১)

প্ৰশ্ন ১৩: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰৰ যিকোনো চাৰিটা গুণ লিখা।

উত্তৰ: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰৰ গুণসমূহ হ’ল:

(i) আঞ্চলিক স্বায়ত্ব শাসন আৰু জাতীয় একতা দুয়োটাৰে সুবিধা পোৱা যায়।

(ii) বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ বিশাল ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে এই পদ্ধতি অতি ফলপ্ৰসূ।

(iii) ক্ষমতাৰ বিভাজনে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্ব থকা কামত মন দিবলৈ সহায় কৰে।

(iv) ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ বাবে চৰকাৰ স্বেচ্ছাচাৰী হোৱাৰ শংকা নাথাকে। (পৃষ্ঠা: ২১)

প্ৰশ্ন ১৪: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰৰ চাৰিটা প্ৰধান দোষ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰৰ দোষসমূহ হ’ল:

(i) কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত ক্ষমতাৰ প্ৰয়োগক লৈ বিৰোধ হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

(ii) সংবিধান দৃঢ় হোৱা বাবে সময় সাপেক্ষে ইয়াক সংশোধন কৰা জটিল হয়।

(iii) এই চৰকাৰত আঞ্চলিকতাবাদ সৃষ্টি হৈ যুক্তৰাষ্ট্ৰক দুৰ্বল কৰিব পাৰে।

(iv) বিভিন্ন চৰকাৰ থকাৰ ফলত ৰাজহুৱা ধন অধিক খৰচ হয়, অৰ্থাৎ ই ব্যয়বহুল। (পৃষ্ঠা: ২২)

প্ৰশ্ন ১৫: সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰত কাৰ্যপালিকাৰ 'সামূহিক দায়বদ্ধতা' মানে কি?

উত্তৰ: সংসদীয় চৰকাৰত সামূহিক দায়বদ্ধতাৰ অৰ্থ হ'ল:

(i) মন্ত্ৰীপৰিষদখন সামূহিকভাৱে বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ।

(ii) মন্ত্ৰীপৰিষদৰ এজন সদস্যৰ ব্যৰ্থতাৰ বাবে গোটেই মন্ত্ৰীপৰিষদখন দায়বদ্ধ হয়।

(iii) এজন মন্ত্ৰীৰ বিৰুদ্ধে অনাস্থা প্ৰস্তাৱ গৃহীত হ'লে গোটেই চৰকাৰখনে পদত্যাগ কৰিবলগীয়া হ'ব পাৰে। (পৃষ্ঠা: ১৫)

প্ৰশ্ন ১৬: ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰ জৰুৰীকালীন অৱস্থাৰ বাবে কিয় উপযোগী?

উত্তৰ: ইয়াৰ কাৰণসমূহ হ’ল:

(i) চৰকাৰৰ প্ৰকৃত ক্ষমতা এজন ব্যক্তি অৰ্থাৎ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে।

(ii) জৰুৰী অৱস্থাত কোনো জটিলতা নোহোৱাকৈ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে ক্ষিপ্ৰতাৰে সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰে।

(iii) কাৰ্যপালিকা শক্তিশালী হোৱা বাবে দেশৰ নিৰাপত্তা আৰু ঐক্য ৰক্ষা কৰা সহজ হয়। (পৃষ্ঠা: ১৮)

প্ৰশ্ন ১৭: এককেন্দ্রীয় চৰকাৰত আমোলাতন্ত্ৰৰ প্ৰভাৱ কিয় বেছি?

উত্তৰ: ইয়াৰ কাৰণসমূহ হ’ল:

(i) সমগ্ৰ শাসন ব্যৱস্থা কেন্দ্ৰৰ পৰা পৰিচালিত হয় বাবে প্ৰশাসন অধিক জটিল।

(ii) আঞ্চলিক পৰ্যায়ত স্বতন্ত্ৰ ক্ষমতা নথকাৰ বাবে আমোলাসকলৰ নিৰ্দেশত কামবোৰ চলে।

(iii) চৰকাৰৰ কামৰ বোজা বেছি হোৱা বাবে জনপ্ৰতিনিধিতকৈ আমোলাসকলেই প্ৰকৃত শাসন চলায়। (পৃষ্ঠা: ২০)

প্ৰশ্ন ১৮: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰত 'দ্বৈত চৰকাৰ'ৰ ধাৰণাটো কেনেকুৱা?

উত্তৰ: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰত দুই ধৰণৰ চৰকাৰ থাকে:

(i) এখন সমগ্ৰ দেশৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ।

(ii) প্ৰতিখন অংগৰাজ্যৰ বাবে সুকীয়া ৰাজ্য চৰকাৰ।

(iii) দুয়োবিধ চৰকাৰৰে নিজা নিজা সংবিধান আৰু শাসনৰ পৰিধি থাকে। (পৃষ্ঠা: ২১)

প্ৰশ্ন ১৯: সংসদীয় চৰকাৰৰ নমনীয়তাৰ গুণটো আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: সংসদীয় চৰকাৰক নমনীয় বুলি কোৱা হয় কাৰণ:

(i) এই চৰকাৰত কাৰ্যপালিকা পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়া অতি সহজ।

(ii) বিধানমণ্ডলে বিচাৰিলে যিকোনো সময়তে চৰকাৰ সলনি কৰিব পাৰে।

(iii) পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিৰ সৈতে এই চৰকাৰে নিজকে সহজে খাপ খুৱাই ল'ব পাৰে। (পৃষ্ঠা: ১৬)

প্ৰশ্ন ২০: বৰ্তমান পৃথিৱীত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰৰ জনপ্ৰিয়তাৰ কাৰণ কি?

উত্তৰ: ইয়াৰ জনপ্ৰিয়তাৰ কাৰণসমূহ হ’ল:

(i) ই বিভিন্ন বৈচিত্ৰ্যৰে ভৰা বিশাল দেশসমূহৰ বাবে আটাইতকৈ উপযোগী।

(ii) এই ব্যৱস্থাই আঞ্চলিক স্বায়ত্ব শাসন আৰু জাতীয় একতাৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে।

(iii) ভাৰত, আমেৰিকা, চুইজাৰলেণ্ড আদি দেশত এই পদ্ধতিৰ সফলতাই ইয়াৰ উপযোগিতা প্ৰমাণ কৰিছে। (পৃষ্ঠা: ২২)

অধ্যায়ৰ মূল সাৰাংশ :

দ্বিতীয় অধ্যায় 'চৰকাৰৰ প্ৰকাৰ বা শ্ৰেণীবিভাগ'ৰ এক বিতং সাৰাংশ তলত দিয়া হ’ল:

১. চৰকাৰৰ শ্ৰেণীবিভাগৰ পটভূমি

(i) প্রাচীন গ্রীক দার্শনিক প্লেটোৱে চৰকাৰৰ শ্ৰেণী বিভাজনৰ সূচনা কৰিছিল।

(ii) প্লেটোৰ পিছত এৰিষ্টটলে চৰকাৰক শাসকৰ সংখ্যা আৰু লক্ষ্যৰ ভিত্তিত কেইটামান শ্ৰেণীত ভাগ কৰিছিল।

(iii) জনকল্যাণৰ হকে হোৱা শাসনক ৰাজতন্ত্র (এজনৰ শাসন), অভিজাততন্ত্র (কেইজনমানৰ শাসন) আৰু ৰাজ্য ব্যৱস্থা (বহুজনৰ শাসন) বুলি নামকৰণ কৰা হৈছিল।

(iv) বিপৰীতে শাসকৰ স্বাৰ্থৰ বাবে চলা শাসনক স্বৈৰতন্ত্র, আঢ্যৱন্ততন্ত্র আৰু গণতন্ত্র বুলি কোৱা হৈছিল।

(v) আধুনিক যুগত ষ্টিফেন লীককৰ শ্ৰেণী বিভাগ আটাইতকৈ গ্রহণযোগ্য বুলি বিবেচিত, যিয়ে চৰকাৰক মূলতঃ একনায়কতন্ত্র আৰু গণতন্ত্র— এই দুভাগত ভগাইছে।

২. সংসদীয় পদ্ধতিৰ চৰকাৰ

(i) কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডলৰ সম্পৰ্কৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এই চৰকাৰ গঠন কৰা হয়।

(ii) এই চৰকাৰৰ জন্মস্থান ইংলেণ্ড হোৱাৰ বাবে ইয়াক 'ৱেষ্ট মিনিষ্টাৰ মডেল' চৰকাৰ বুলিও কোৱা হয়।

(iii) ইয়াত এজন প্রকৃত কার্যপালিকা (প্রধানমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্বত মন্ত্ৰী পৰিষদ) আৰু এজন নামমাত্র কার্যপালিকা (ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান) থাকে।

(iv) মন্ত্ৰীপৰিষদখন সামূহিকভাৱে বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ হয়।

(v) ইয়াৰ দোষ হ’ল মৰ্চা চৰকাৰৰ অস্থায়ী চৰিত্ৰ আৰু আমোলাতন্ত্ৰৰ প্ৰভাৱ।

৩. ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰ

(i) যি চৰকাৰত ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ নীতিৰ দ্বাৰা কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডল নিজৰ ক্ষেত্ৰত স্বাধীন, তাকে ৰাষ্ট্ৰপতীয় চৰকাৰ বোলে।

(ii) আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ চৰকাৰ ইয়াৰ অন্যতম উদাহৰণ।

(iii) ইয়াত ৰাষ্ট্ৰপতিজন ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান হোৱাৰ লগতে চৰকাৰ প্ৰধানো হয়।

(iv) ৰাষ্ট্ৰপতিজন এক নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যকালৰ বাবে নিৰ্বাচিত হয়।

(v) জৰুৰীকালীন অৱস্থাত ক্ষিপ্ৰ সিদ্ধান্ত লোৱাৰ বাবে এই চৰকাৰ অতি উপযোগী।

৪. এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ

(i) যি চৰকাৰত সকলো ক্ষমতা একমাত্ৰ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে, তাকে এককেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ বোলে।

(ii) এই চৰকাৰত একক নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা থাকে।

(iii) ইয়াত ন্যায়পালিকা দুৰ্বল আৰু আইন সভাৰ প্ৰাধান্য পৰিলক্ষিত হয়।

(iv) চৰকাৰ পৰিচালনাৰ ব্যয় কম হোৱাৰ বাবে ই মিতব্যয়ী।

(v) অৱশ্যে বৃহৎ আকাৰৰ ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে এই চৰকাৰ উপযুক্ত নহয়।

৫. যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰ

(i) যি চৰকাৰত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ মাজত ক্ষমতাৰ ভাগ-বিতৰণ থাকে, তাকে যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰ বোলে।

(ii) আমেৰিকাক 'যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ গৃহভূমি' বোলা হয়।

(iii) ইয়াত লিখিত আৰু দৃঢ় সংবিধানৰ লগতে দ্বৈত-নাগৰিকত্বৰ ব্যৱস্থা থাকে।

(iv) এখন স্বাধীন আৰু নিৰপেক্ষ আদালতে সংবিধানৰ অভিভাৱক হিচাপে দায়িত্ব পালন কৰে।

(v) ই বিভিন্ন বৈচিত্র্যৰে ভৰা বিশাল দেশত অধিক উপযোগী।

গুৰুত্বপূৰ্ণ চন-তাৰিখ :

উপাধ্যয়টোত উল্লেখ থকা গুৰুত্বপূৰ্ণ চন-তাৰিখসমূহ তলত দিয়া হ’ল:

(i) ১৮৮৯ চনৰ ২০ এপ্ৰিলত → এডলফ হিটলাৰৰ জন্ম হৈছিল।

(ii) ১৯৪৫ চনৰ ৩০ এপ্ৰিলত → এডলফ হিটলাৰৰ মৃত্যু হৈছিল।

(iii) ১৯৮০ চনৰ ২১ ফেব্ৰুৱাৰীত → ভূটানৰ ৰজা জিগমে খেছৰ নামগিয়েল ৱাংচুকৰ জন্ম হৈছিল।

(iv) ২০২৫ চনৰ ১ জুলাইৰ পৰা ৩১ জুলাইলৈ → এজন শিক্ষাৰ্থীৰ (নূৰ আলম) গ্ৰীষ্মকালীন ইণ্টাৰ্ণশ্বিপ অনুষ্ঠিত হৈছিল।

(v) ২০২৫ চনৰ ২৮ জুলাইত → জাহাংগীৰ আলম চৌধুৰীৰ বিবাহ সম্পন্ন হৈছিল।

দ্বিতীয় অধ্যায় 'চৰকাৰৰ প্ৰকাৰ বা শ্ৰেণীবিভাগ' -ৰ সকলো গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য ইয়াতেই সমাপ্ত হ'ল। এই অধ্যায়ৰ বিষয়ে আৰু কিবা সহায় (Help) লাগিলে মন্তব্য (Comment) কৰি জনাব।

Updated on 2nd March 2026

By :- J.A.C (B.Sc Honours | Web/App Developer.)