ভাৰতবৰ্ষলৈ ইউৰোপীয়সকলৰ আগমন - অধ্যায় ১ - সমাজ বিজ্ঞান - ইতিহাস - নৱম শ্ৰেণী

(ASSEB-I)

Assam State School Education Board

Class : IX

Subject : History I

(Social Science I)

Medium : Assamese

Chapter : 1

ভাৰতবৰ্ষলৈ ইউৰোপীয়সকলৰ আগমন

চিন্তনীয় প্ৰশ্নোত্তৰ : পৃষ্ঠা- ১৩

​প্ৰশ্ন ১: ব্ৰিটিছৰ ‘Divide and rule’ নীতিৰ প্ৰতিফলন সম্প্ৰতি স্বাধীনোত্তৰ ভাৰতবৰ্ষ তথা অসমতো দেখিবলৈ পোৱা যায় নেকি?  

​উত্তৰ: ব্ৰিটিছৰ ‘Divide and rule’ বা ‘ভাগ কৰা আৰু শাসন কৰা’ নীতিটোৰ প্ৰতিফলন সম্প্ৰতি স্বাধীনোত্তৰ ভাৰতবৰ্ষ আৰু অসমৰ সামাজিক তথা ৰাজনৈতিক পৰিৱেশত কিছু পৰিমাণে দেখিবলৈ পোৱা যায়। 

ইয়াৰ কাৰণসমূহ হ’ল:  

​জাতি আৰু ধৰ্মৰ ৰাজনীতি:

ব্ৰিটিছে ভাৰতীয়সকলৰ মাজত থকা একতাৰ ভাব ভাঙিবলৈ ধৰ্ম আৰু জাতিৰ ভিত্তিত যি বিভাজন কৰিছিল, বৰ্তমান সময়তো নিৰ্বাচনৰ সময়ত বিভিন্ন ৰাজনৈতিক দলে নিজৰ স্বাৰ্থত ধৰ্ম বা জাতিৰ আধাৰত সমাজক ভাগ কৰা পৰিলক্ষিত হয়।  

​সম্প্ৰদায়ৰ মাজত সংঘাত:

বিভিন্ন ভাষা-ভাষী বা জনগোষ্ঠীৰ মাজত থকা সৰু সৰু মতভেদবোৰক উচতাই দি কিছুমান শক্তিয়ে নিজৰ সুবিধা ল’বলৈ চেষ্টা কৰা দেখা যায়, যিটো ব্ৰিটিছৰ সেই পুৰণি নীতিৰেই এটা অংশ।  

​আঞ্চলিকতাবাদৰ অপব্যৱহাৰ:

অসমৰ দৰে এখন বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ ৰাজ্যত বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ মাজত পৃথক্কামী মনোভাৱ বা বিদ্বেষৰ ভাব সৃষ্টি কৰি ৰাজনৈতিক মুনাফা আদায় কৰাৰ যি প্ৰয়াস চলে, সেয়াও এই নীতিৰেই প্ৰতিফলন বুলি ক’ব পাৰি।  

​সামৰণিত ক’ব পাৰি যে ব্ৰিটিছে ভাৰতীয়ৰ মাজত জগাই তোলা ‘আমি’ আৰু ‘তেওঁলোক’—এই বিভাজনৰ চেতনা আজিও সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্মূল হোৱা নাই।  

অনুশীলনী : পৃষ্ঠা-

অতি চমু / চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন :

প্ৰশ্ন ১: ভাৰত আৰু পাশ্চাত্যৰ মাজত সাগৰীয় পথ আৱিষ্কাৰ কৰা প্ৰথম পৰ্তুগীজ নাৱিকজন কোন? তেওঁ কেতিয়া আৰু ভাৰতৰ ক’ত পোন প্রথমে উপস্থিত হৈছিল?

উত্তৰ: ভাৰত আৰু পাশ্চাত্যৰ মাজত সাগৰীয় পথ আৱিষ্কাৰ কৰা প্ৰথম পৰ্তুগীজ নাৱিকজন আছিল ভাস্ক'-ডা-গামা। তেওঁ ১৪৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত দক্ষিণ ভাৰতৰ কালিকট বন্দৰত পোন প্রথমে উপস্থিত হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ২, ২২)

প্ৰশ্ন ২: জলপথেৰে পৃথিৱী প্ৰদক্ষিণ কৰিবলৈ সমৰ্থ হোৱা ইংৰাজ নাৱিকজন কোন আছিল?

উত্তৰ: জলপথেৰে পৃথিৱী প্ৰদক্ষিণ কৰিবলৈ সমৰ্থ হোৱা ইংৰাজ নাৱিকজন আছিল ফ্ৰান্সছিছ ড্ৰেক। —(পৃষ্ঠা: ৩)

প্ৰশ্ন ৩: ভাৰত ভূমিত পোন প্ৰথমে কোন ইংৰাজ নাৱিকে অনুমতিপত্ৰ লৈ কেতিয়া প্ৰৱেশ কৰিছিল?

উত্তৰ: জন মিলডেন হল নামৰ ইংৰাজ নাৱিক এজনে ইংলেণ্ডৰ ৰাণী এলিজাবেথৰ পৰা এখন অনুৰোধ-পত্ৰ লৈ ১৫৯৯ খ্ৰীষ্টাব্দত পোন প্ৰথমবাৰৰ বাবে ভাৰত ভূমিত প্ৰৱেশ কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৩)

প্ৰশ্ন ৪: ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানি কেতিয়া ক’ত গঠন হৈছিল?

উত্তৰ: ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানি ১৬০০ খ্ৰীষ্টাব্দত লণ্ডনত গঠন হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ৪)

প্ৰশ্ন ৫: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ ভাৰতত থিতাপি লোৱাৰ দুটা উদ্দেশ্য লিখা।

উত্তৰ: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ ভাৰতত থিতাপি লোৱাৰ দুটা উদ্দেশ্য হ'ল:

(i) প্ৰথম আৰু প্ৰধান উদ্দেশ্য আছিল বেহা-বেপাৰ কৰা।

(ii) ভাৰতীয় ৰাজন্যবৰ্গৰ দুৰ্বলতাৰ সুযোগ লৈ ভাৰতবৰ্ষত ইংৰাজ শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰা। —(পৃষ্ঠা: ৫)

প্ৰশ্ন ৬: ইংৰাজৰ প্ৰথম বাণিজ্য কেন্দ্ৰটো ভাৰতৰ ক’ত কেতিয়া স্থাপিত হৈছিল?

উত্তৰ: ইংৰাজৰ প্ৰথম বাণিজ্য কেন্দ্ৰটো ১৬১১ খ্ৰীষ্টাব্দত মছলিপট্টমত স্থাপিত হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ৫)

প্ৰশ্ন ৭: ‘ফৰ্ট উইলিয়াম’ কি?

উত্তৰ: ইংলেণ্ডৰ ৰজা তৃতীয় উইলিয়ামৰ সন্মানার্থে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ কলিকতাৰ বাণিজ্য কেন্দ্ৰটোৰ নাম ‘ফৰ্ট উইলিয়াম’ ৰখা হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ৫)

প্ৰশ্ন ৮: পৰাধীন ভাৰতৰ ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ছোৱাক কোন দুটা মূল ভাগত ভগাব পাৰি সময় উল্লেখ কৰি লিখা।

উত্তৰ: পৰাধীন ভাৰতৰ ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ছোৱাক তলত দিয়া ধৰণে দুটা মূল ভাগত ভগাব পাৰি:

(i) প্ৰথমটো হৈছে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পৰা ১৮৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দৰ চিপাহী বিদ্ৰোহলৈকে।

(ii) দ্বিতীয়টো হৈছে ১৮৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা ১৯৪৭ খ্ৰীষ্টাব্দত ভাৰতীয়ৰ হাতত ক্ষমতা হস্তান্তৰলৈকে। —(পৃষ্ঠা: ৭)

প্ৰশ্ন ৯: ‘ভাৰত চৰকাৰ আইন’ কোনে কেতিয়া কি উদ্দেশ্যত প্ৰণয়ন কৰিছিল?

উত্তৰ: ব্ৰিটিছ সংসদে ১৮৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২ আগষ্ট তাৰিখে চিপাহী বিদ্ৰোহৰ দৰে ভয়ানক পৰিস্থিতিৰ যাতে পুনৰ উদগীৰণ নহয়, সেই উদ্দেশ্য আগত ৰাখি ‘ভাৰত চৰকাৰ আইন’ প্ৰণয়ন কৰিছিল। এই আইনে ইংলেণ্ডৰ চৰকাৰক পোনপটীয়াকৈ ভাৰত শাসন কৰাৰ ক্ষমতা দিছিল। —(পৃষ্ঠা: ১১)

প্ৰশ্ন ১০: ‘ভাৰতীয় পৰিষদ আইন’ কেতিয়া আৰু কি উদ্দেশ্যত প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: ১৮৬১ খ্ৰীষ্টাব্দত ব্ৰিটিছ সংসদে ‘ভাৰতীয় পৰিষদ আইন’ প্ৰণয়ন কৰিছিল। ইয়াৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য আছিল আধুনিক প্ৰশাসন ব্যৱস্থাটোৰ সৈতে শিক্ষিত ভাৰতীয়ক চিনাকি কৰি দিয়া। —(পৃষ্ঠা: ১৪)

চমু/দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন : পৃষ্ঠা— ২৩

প্ৰশ্ন ১: ইংৰাজে ভাৰতৰ লগত বাণিজ্য চুক্তি কৰিবলৈ কৰা প্ৰচেষ্টা কেতিয়া সম্পূৰ্ণ হৈছিল, তাৰ পদক্ষেপসমূহ সংক্ষেপে লিখা।

উত্তৰ: ইংৰাজে ভাৰতৰ লগত বাণিজ্য চুক্তি কৰিবলৈ কৰা প্ৰচেষ্টাসমূহ ১৭১৫ খ্ৰীষ্টাব্দত জন ছাৰমানৰ নেতৃত্বত যোৱা সঁজাতী দলটোৰ জৰিয়তে সম্পূৰ্ণ হৈছিল।

ইয়াৰ পদক্ষেপসমূহ আছিল:

(i) ১৬০৮ খ্ৰীষ্টাব্দত কেপ্টেইন উইলিয়াম হকিন্সে মোগল সম্রাট জাহাংগীৰক সাক্ষাৎ কৰি বাণিজ্যৰ আবেদন জনাইছিল যদিও সেয়া নামঞ্জুৰ হৈছিল।

(ii) ১৬১৫ খ্ৰীষ্টাব্দত ছাৰ টমাচ ৰ’ৱে সম্রাটক সাক্ষাৎ কৰি চুৰাটত বাণিজ্যিক কুঠি স্থাপনৰ অনুমতি লাভ কৰিছিল।

(iii) ১৭১৫ খ্ৰীষ্টাব্দত জন ছাৰমানৰ নেতৃত্বত যোৱা সঁজাতী দলটোৰ চিকিৎসক ডাঃ হেমিলটনে ৰোগাক্ৰান্ত সম্রাট ফাৰুখছিয়াৰক সুস্থ কৰি তুলিছিল।

(iv) ইয়াৰ ফলস্বৰূপে সম্ৰাটে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিক সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত নিৰ্বিঘ্নে বেহা-বেপাৰ কৰাৰ বাবে তিনিখন ৰাজকীয় ফৰমান প্ৰদান কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৪, ৫)

প্ৰশ্ন ২: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে কেনেকৈ ভাৰতৰ তিনিটা মূল স্থানত বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল তাৰ তিনিটা মূল কৌশল সম্পর্কে লিখা।

উত্তৰ: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে তলত দিয়া কৌশলসমূহৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ তিনিটা মূল স্থানত বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল:

(i) মাদ্রাজ: ১৬৩৯ খ্ৰীষ্টাব্দত চন্দ্ৰগিৰিৰ ৰজাৰ লগত চুক্তি কৰি মাদ্রাজৰ কাষৰীয়া ঠাই এটুকুৰাত 'ফৰ্ট ছেন্ট জৰ্জ' নামৰ বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল।

(ii) বোম্বাই: ১৬৬১ খ্ৰীষ্টাব্দত ইংলেণ্ডৰ ৰজা দ্বিতীয় চাৰ্লছে পৰ্তুগীজ ৰাজকন্যা কেথৰিনক বিয়া কৰাই যৌতুক হিচাপে বোম্বাই চহৰ লাভ কৰিছিল, যিটো পাছত ১৬৬৮ খ্ৰীষ্টাব্দত ঋণৰ বিনিময়ত কোম্পানিক হস্তান্তৰ কৰা হৈছিল।

(iii) কলিকতা: ১৬৯০ খ্ৰীষ্টাব্দত জব চাৰ্ণক নামৰ বিষয়াজনে বংগৰ নবাবৰ লগত কৰা চুক্তিৰ জৰিয়তে বাৰশ টকা খাজনাৰ বিনিময়ত তিনিখন গাঁৱৰ জমিদাৰী স্বত্ত্ব লাভ কৰি তাত বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৫)

প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতত ব্ৰিটিছ সাম্রাজ্যবাদ প্রতিষ্ঠাৰ পথ সুগম কৰি তোলা ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিজন কোন? তেওঁ কি কি কৌশলেৰে ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ লাইখুঁটা স্থাপন কৰিছিল চাৰিটা যুক্তিৰে লিখা।

উত্তৰ: ভাৰতত ব্ৰিটিছ সাম্রাজ্যবাদ প্রতিষ্ঠাৰ পথ সুগম কৰি তোলা আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিজন আছিল ৰবাৰ্ট ক্লাইৱ। তেওঁ ব্যৱহাৰ কৰা কৌশলসমূহ হ’ল:

(i) তেওঁ যুদ্ধ নতুবা মিত্ৰতাৰ পাশেৰে দেশীয় ৰজাসকলক কোম্পানিৰ ফলীয়া কৰিবলৈ চেষ্টা চলাইছিল।

(ii) ক্লাইৱে নিজৰ স্বাৰ্থত আন বিদেশী ইউৰোপীয়ান কোম্পানিবোৰক ভাৰতৰ পৰা বহিষ্কাৰ কৰাৰ আঁচনি লৈছিল।

(iii) ১৭৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দত পলাচীৰ যুদ্ধত বংগৰ নবাব চিৰাজ উদ্দৌলাক চল-চাতুৰিৰে পৰাস্ত কৰি ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ লাইখুঁটা স্থাপন কৰিছিল।

(iv) মোগল সম্রাট ছাহ আলমৰ লগত এলাহাবাদ চুক্তি (১৭৬৫) সম্পন্ন কৰি বংগ, বিহাৰ আৰু উৰিষ্যাৰ দেৱানী আৰু ৰাজনৈতিক কৰ্তৃত্ব লাভ কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৭, ৮)

প্ৰশ্ন ৪: চিপাহী বিদ্ৰোহ সৃষ্টিৰ কাৰণবোৰ লিখা।

উত্তৰ: চিপাহী বিদ্ৰোহ সৃষ্টিৰ মূল কাৰণসমূহ পাঠ্যপুথি অনুসৰি তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

(i) ইংৰাজ শাসকৰ এশবছৰীয়া ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক শোষণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা জনসাধাৰণৰ অশান্তি। 

(ii) ১৮৩৫ খ্ৰীষ্টাব্দত কোম্পানিৰ মুদ্ৰাৰ পৰা মোগল সম্ৰাটৰ নামটো আঁতৰাই দিয়াটোৱে ৰাজকীয় শ্ৰেণীৰ মনত আঘাত দিছিল।

(iii) পাৰ্চী ভাষাৰ সলনি শাসনযন্ত্ৰত ইংৰাজী ভাষা প্ৰচলন কৰাৰ ফলত ভাৰতীয়ৰ মনত অসন্তুষ্টি বাঢ়িছিল।

(iv) লৰ্ড ডেলহাউছীৰ প্ৰতিক্ৰিয়াশীল শাসন নীতি আৰু ধৰ্মীয় আঘাতৰ ফলত সকলো শ্ৰেণীৰ ভাৰতীয়ৰ মনত বিদ্ৰোহৰ পৰিৱেশ গঢ়ি উঠিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৯)

প্ৰশ্ন ৫: ‘ভাৰত চৰকাৰ আইন’ৰ জৰিয়তে হোৱা চাৰিটা প্ৰশাসনীয় পৰিৱৰ্তন উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: ‘ভাৰত চৰকাৰ আইন’ (১৮৫৮) ৰ জৰিয়তে হোৱা চাৰিটা প্ৰশাসনীয় পৰিৱৰ্তন হ’ল:

(i) ভাৰত শাসনৰ সকলো দায়িত্ব ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ হাতৰ পৰা ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ হাতলৈ হস্তান্তৰ কৰা হয়।

(ii) ভাৰত শাসনৰ বাবে এজন মন্ত্ৰী অৰ্থাৎ ‘ভাৰত সচিব’ পদৰ সৃষ্টি কৰা হয় আৰু তেওঁক সহায় কৰিবলৈ ১৫ জনীয়া এখন পৰিষদ গঠন কৰা হয়।

(iii) ভাৰতবৰ্ষৰ সৰ্বোচ্চ শাসনকৰ্তা গৱৰ্ণৰ জেনেৰেলক ‘ভাইচৰয়’ বা ৰাজপ্ৰতিনিধি খিতাপ প্ৰদান কৰা হয়।

(iv) কোম্পানিৰ সামৰিক বাহিনীক ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ পোনপটীয়া তলতীয়া কৰা হয়। —(পৃষ্ঠা: ১১, ১২)

প্ৰশ্ন ৬: চিপাহী বিদ্ৰোহৰ চাৰিটা উল্লেখযোগ্য ফলাফল উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: চিপাহী বিদ্ৰোহৰ চাৰিটা উল্লেখযোগ্য ফলাফল হ’ল:

(i) ভাৰতবৰ্ষত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ শাসনৰ অন্ত পৰে আৰু শাসনভাৰ ব্ৰিটিছ ৰাজশক্তিৰ হাতলৈ যায়।

(ii) ভাৰতীয় সমাজত থকা সামন্তযুগীয় স্থবিৰতাৰ অৱসান ঘটে আৰু আধুনিক পাশ্চাত্য সংস্কৃতিৰ প্ৰতি মানুহ আকৰ্ষিত হয়।

(iii) ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতীয়ৰ মাজত একতা ভাঙিবৰ বাবে ‘ভাগ কৰা আৰু শাসন কৰা’ (Divide and rule) নীতি গ্ৰহণ কৰে।

(iv) ভাৰতীয়সকলৰ মাজত ক্ৰমান্বয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় চেতনা আৰু একতাৰ ভাব জাগ্ৰত হয়। —(পৃষ্ঠা: ১১, ১৩)

প্ৰশ্ন ৭: লৰ্ড কেনিঙৰ দুটা প্ৰধান সংস্কাৰৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: লৰ্ড কেনিঙৰ দুটা প্ৰধান সংস্কাৰ হ’ল:

(i) আৰ্থিক সংস্কাৰ: তেওঁ বিত্ত বিশেষজ্ঞৰ পৰামৰ্শ মতে পৰীক্ষামূলকভাৱে আয়কৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল আৰু আমদানিকৃত সামগ্ৰীৰ ওপৰত ১০ শতাংশ শুল্ক ধাৰ্য কৰি আৰ্থিক অৱস্থা সবল কৰিছিল।

(ii) শিক্ষা সংস্কাৰ: লৰ্ড কেনিঙে ‘উডৰ শিক্ষা সংস্কাৰ আঁচনি’ (Wood's Despatch) ভাৰতত প্ৰৱৰ্তন কৰি প্ৰত্যেক প্ৰদেশতে একোটাকৈ শিক্ষা বিভাগ মুকলি কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ১৩, ১৪)

প্ৰশ্ন ৮: ‘ভাৰতীয় পৰিষদ আইন’ৰ দুটা গুণ আৰু দুটা দোষ লিখা।

উত্তৰ: ১৮৬১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ‘ভাৰতীয় পৰিষদ আইন’ৰ গুণ আৰু দোষসমূহ হ’ল:

গুণ: 

১. পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় বিধানমণ্ডলত ভাৰতীয় প্ৰতিনিধিক স্থান দিয়া হৈছিল। 

২. এই আইনৰ জৰিয়তে ভাৰতত প্ৰতিনিধিত্বমূলক চৰকাৰ আৰু কেবিনেট শাসন প্ৰণালীৰ বুনিয়াদ ৰচনা কৰা হৈছিল।

দোষ: 

১. এই আইনে প্ৰাদেশিক বিধান পৰিষদসমূহক নামমাত্ৰ আইনী ক্ষমতা দিছিল আৰু বেছিভাগ ক্ষমতা গৱৰ্ণৰ জেনেৰেলৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত কৰিছিল। 

২. বিধানমণ্ডলত স্থান পোৱা ভাৰতীয়সকল আছিল কেৱল উচ্চবংশজাত আৰু সম্ভ্ৰান্ত শ্ৰেণীৰ, তেওঁলোক সাধাৰণ জনসাধাৰণৰ প্ৰতিনিধি নাছিল। —(পৃষ্ঠা: ১৫, ১৬)

প্ৰশ্ন ৯: ইংৰাজৰ সময়ত স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসনৰ জৰিয়তে হোৱা পৰিৱৰ্তনসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ইংৰাজৰ সময়ত স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসনৰ জৰিয়তে হোৱা পৰিৱৰ্তনসমূহ হ’ল:

(i) লৰ্ড মেয়’ৰ ‘বিত্তীয় বিকেন্দ্ৰীকৰণ প্ৰস্তাৱ’ৰ জৰিয়তে শিক্ষা, স্বাস্থ্য, পুলিচ আদি বিভাগৰ দায়িত্ব প্ৰদেশসমূহক দিয়া হয়।

(ii) লৰ্ড ৰিপণে ১৮৮২ খ্ৰীষ্টাব্দত প্ৰত্যেক মহকুমাত একোখনকৈ ‘লোকেল ব’ৰ্ড’ গঠন কৰে আৰু অধিকাংশ সদস্য নিৰ্বাচনৰ দ্বাৰা অনাৰ ব্যৱস্থা কৰে।

(iii) নগৰীয়া এলেকাসমূহত পৌৰসভা আৰু নগৰপালিকা গঠন কৰা হয় আৰু শতকৰা ৭৫ জন সদস্যক নিৰ্বাচনৰ দ্বাৰা বাছনি কৰা হয়।

(iv) এই ব্যৱস্থাৰ ফলত ভাৰতীয়সকলে প্ৰশাসনীয় দক্ষতা আহৰণ কৰাৰ সুযোগ পায় আৰু স্থানীয় শাসনত অংশগ্ৰহণৰ দ্বাৰা ৰাজনৈতিক শিক্ষা লাভ কৰে। —(পৃষ্ঠা: ১৬, ১৭)

প্ৰশ্ন ১০: অসামৰিক সেৱাত কেনেকৈ ভাৰতীয়সকল অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল? এই সেৱাৰ বিকাশ সম্পর্কে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: অসামৰিক সেৱাত ভাৰতীয়সকল অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো তলত দিয়া ধৰণে বিকশিত হৈছিল:

(i) প্ৰথমতে লৰ্ড কৰ্ণৱালিচে ভাৰতীয়ক উচ্চ পদত নিযুক্তি দিয়াৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। পাছত ১৮৩৩ খ্ৰীষ্টাব্দৰ চনদে ভাৰতীয়ক এই সেৱাত নিযুক্তিৰ সন্মতি জনায়। 

(ii) ১৮৫৩ খ্ৰীষ্টাব্দত প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয় আৰু ১৮৬৪ খ্ৰীষ্টাব্দত সত্যেন্দ্ৰ নাথ ঠাকুৰে প্ৰথম ভাৰতীয় হিচাপে লোকসেৱাৰ পদ লাভ কৰে। 

(iii) ১৮৮৬ খ্ৰীষ্টাব্দত আইচিছন আয়োগে লোকসেৱাক ইমপেৰিয়েল, প্ৰভিন্সিয়েল আৰু ছাবৰডিনেট—এই তিনি ভাগত ভগাবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে।

(iv) ১৯২৩ খ্ৰীষ্টাব্দৰ লী আয়োগৰ পৰামৰ্শ মতে ভাৰতীয় লোকৰ নিযুক্তিৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰা হয় আৰু ভাৰতবৰ্ষত লোকসেৱা আয়োগ গঠনৰ পথ প্ৰশস্ত হয়। —(পৃষ্ঠা: ১৮, ১৯, ২০)

প্ৰশ্ন ১১: ব্ৰিটিছ অধীন ভাৰত আৰু স্বাধীন ভাৰতৰ অসামৰিক লোকসেৱা সম্পর্কে তিনিটা পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: ব্ৰিটিছ অধীন ভাৰত আৰু স্বাধীন ভাৰতৰ লোকসেৱাৰ পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল:

(i) ব্ৰিটিছৰ দিনত লোকসেৱাৰ পৰীক্ষা দীৰ্ঘকাল ধৰি কেৱল ইংলেণ্ডত অনুষ্ঠিত হৈছিল, কিন্তু স্বাধীন ভাৰতত ই দেশৰ ভিতৰতে অনুষ্ঠিত হয়।

(ii) ব্ৰিটিছৰ দিনত এই সেৱাৰ উচ্চ পদবীসমূহ বেছিভাগ ইংৰাজ লোকৰ বাবে সংৰক্ষিত আছিল, কিন্তু স্বাধীন ভাৰতত সৰ্বভাৰতীয় পৰ্যায়ত মুকলি প্ৰতিযোগিতাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

(iii) ব্ৰিটিছৰ সময়ত নিযুক্তি প্ৰক্ৰিয়াত ঔপনিৱেশিক স্বাৰ্থ জড়িত আছিল, কিন্তু স্বাধীন ভাৰতত সৰ্বভাৰতীয় লোকসেৱা আয়োগ আৰু ৰাজ্যিক লোকসেৱা আয়োগৰ দ্বাৰা নিৰপেক্ষভাৱে নিযুক্তি দিয়া হয়। —(পৃষ্ঠা: ১৮, ২১)

অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন

প্ৰথম অধ্যায় ‘ভাৰতবৰ্ষলৈ ইউৰোপীয়সকলৰ আগমন’ৰ পাঠ্যপুথিৰ পৰা যুগুতোৱা ২০টা অতিৰিক্ত চমু প্ৰশ্নোত্তৰ তলত দিয়া হ’ল:

প্ৰশ্ন ১: কোন চনত তুৰ্কীসকলে কনষ্টান্তিনোপল হস্তগত কৰিছিল?

উত্তৰ: ১৪৫৩ খ্ৰীষ্টাব্দত তুৰ্কী বাহিনীয়ে কনষ্টান্তিনোপল হস্তগত কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ১)

প্ৰশ্ন ২: উত্তমাশা অন্তৰীপত উপস্থিত হোৱা প্ৰথম পৰ্তুগীজ নাৱিকজন কোন আছিল?

উত্তৰ: বার্থ'ল' মিউ ডিয়াজ আছিল উত্তমাশা অন্তৰীপত উপস্থিত হোৱা প্ৰথম পৰ্তুগীজ নাৱিক। —(পৃষ্ঠা: ২)

প্ৰশ্ন ৩: বার্থ'ল' মিউ ডিয়াজে কোন চনত উত্তমাশা অন্তৰীপত উপস্থিত হৈছিল?

উত্তৰ: ১৪৮৭ খ্ৰীষ্টাব্দত বার্থ'ল' মিউ ডিয়াজে উত্তমাশা অন্তৰীপত উপস্থিত হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ২)

প্ৰশ্ন ৪: ভাস্ক'-ডা-গামাৰ মৃত্যু ক’ত হৈছিল?

উত্তৰ: ১৫২৪ খ্ৰীষ্টাব্দত ভাৰতৰ কোচিত ভাস্ক'-ডা-গামাৰ মৃত্যু হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ২)

প্ৰশ্ন ৫: কোন চনত ইংৰাজ নাৱিক ৰালফ্ ফিটে ভাৰত ভ্ৰমণ কৰিছিল?

উত্তৰ: ১৫৮২ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰালফ্ ফিটে ভাৰত ভ্ৰমণ কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৩)

প্ৰশ্ন ৬: ৰাণী এলিজাবেথে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিক কিমান বছৰৰ বাবে বেহা-বেপাৰ কৰাৰ অনুমতি দিছিল?

উত্তৰ: ৰাণী এলিজাবেথে কোম্পানিক ১৫ বছৰৰ বাবে বেহা-বেপাৰ কৰাৰ অনুমতি দিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৪)

প্ৰশ্ন ৭: কেপ্টেইন উইলিয়াম হকিন্সে কোনখন নদীৰ মোহনাৰে চুৰাট বন্দৰত উপস্থিত হৈছিল?

উত্তৰ: কেপ্টেইন উইলিয়াম হকিন্সে তাপ্তী নদীৰ মোহনাৰে চুৰাট বন্দৰত উপস্থিত হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ৪)

প্ৰশ্ন ৮: ছাৰ টমাচ ৰ’ কোন চনত জাহাংগীৰৰ ওচৰলৈ আহিছিল?

উত্তৰ: ১৬১৫ খ্ৰীষ্টাব্দত ছাৰ টমাচ ৰ’ মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰৰ ওচৰলৈ আহিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৪)

প্ৰশ্ন ৯: সম্ৰাট ফাৰুখছিয়াৰক কোনজন চিকিৎসকে ব্যাধিৰ পৰা নিৰাময় কৰিছিল?

উত্তৰ: ডাঃ হেমিলটনে সম্ৰাট ফাৰুখছিয়াৰৰ ব্যাধি নিৰাময় কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৫)

প্ৰশ্ন ১০: ইংৰাজসকলে কাৰ পৰা অনুমতি লৈ মছলিপট্টমত বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল?

উত্তৰ: গোলকুণ্ডা ৰাজ্যৰ চুলতানৰ পৰা অনুমতি লৈ ইংৰাজসকলে মছলিপট্টমত বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৫)

প্ৰশ্ন ১১: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ বোম্বাইৰ প্ৰধান কাৰ্যালয় কেতিয়া হৈছিল?

উত্তৰ: ১৬৬৮ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰজা চাৰ্লছে কোম্পানিক বোম্বাই হস্তান্তৰ কৰাৰ পিছৰ পৰা ই কোম্পানিৰ প্ৰধান কাৰ্যালয় হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ৫)

প্ৰশ্ন ১২: পলাচীৰ যুদ্ধ কোন চনত হৈছিল?

উত্তৰ: ১৭৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দত পলাচীৰ যুদ্ধ হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ৭)

প্ৰশ্ন ১৩: বংগত দ্বৈতশাসন কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?

উত্তৰ: ৰবাৰ্ট ক্লাইৱে ১৭৬৫ চনত বংগত দ্বৈতশাসন প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৮)

প্ৰশ্ন ১৪: কোনখন আইনৰ জৰিয়তে গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল পদৰ সৃষ্টি কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: ১৭৭৩ খ্ৰীষ্টাব্দৰ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইনৰ (Regulating Act) জৰিয়তে গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল পদৰ সৃষ্টি কৰা হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ৮)

প্ৰশ্ন ১৫: মংগল পাণ্ডেই কোনখন চিপাহী ছাউনীত বিদ্ৰোহৰ সূচনা কৰিছিল?

উত্তৰ: মংগল পাণ্ডেই বেৰেকপুৰ চিপাহী ছাউনীত বিদ্ৰোহৰ সূচনা কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৮)

প্ৰশ্ন ১৬: চিপাহী বিদ্ৰোহৰ সময়ত ভাৰতৰ গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল কোন আছিল?

উত্তৰ: চিপাহী বিদ্ৰোহৰ সময়ত লৰ্ড কেনিং ভাৰতৰ গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল আছিল। —(পৃষ্ঠা: ৮)

প্ৰশ্ন ১৭: ভাৰতৰ প্ৰথম ভাইচৰয় কোন আছিল?

উত্তৰ: লৰ্ড কেনিং ভাৰতৰ প্ৰথম ভাইচৰয় আছিল। —(পৃষ্ঠা: ১২)

প্ৰশ্ন ১৮: ভাৰতীয় লোকসেৱাৰ পদবী লাভ কৰা প্ৰথমজন ভাৰতীয় কোন আছিল?

উত্তৰ: সত্যেন্দ্ৰ নাথ ঠাকুৰ আছিল ভাৰতীয় লোকসেৱাৰ পদবী লাভ কৰা প্ৰথমজন ভাৰতীয়। —(পৃষ্ঠা: ১৯)

প্ৰশ্ন ১৯: কোনজন ভাইচৰয়ৰ সময়ত পাব্লিক ছার্ভিচ কমিছন গঠন কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: ভাইচৰয় লৰ্ড ডাফৰিনৰ সময়ত (১৮৮৬ চনত) পাব্লিক ছার্ভিচ কমিছন গঠন কৰা হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ২০)

প্ৰশ্ন ২০: আনন্দৰাম বৰুৱাই কোন চনত আই চি এছ (ICS) পৰীক্ষাত কৃতকার্যতা লাভ কৰিছিল?

উত্তৰ: ১৮৭২ খ্ৰীষ্টাব্দত আনন্দৰাম বৰুৱাই আই চি এছ পৰীক্ষাত কৃতকার্যতা লাভ কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ১৯)

অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন

প্ৰথম অধ্যায় ‘ভাৰতবৰ্ষলৈ ইউৰোপীয়সকলৰ আগমন’ৰ পৰা ২-৪ শাৰীৰ ২০টা অতিৰিক্ত চমু প্ৰশ্নোত্তৰ তলত দিয়া হ’ল:

প্ৰশ্ন ১: প্ৰাচীন কালত ইউৰোপীয়সকলে ভাৰতৰ সৈতে কেনেদৰে বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক চলাইছিল?

উত্তৰ: প্ৰাচীন কালত গ্ৰীক আৰু ৰোমান আদি ইউৰোপীয় জাতিসকলে লোহিত সাগৰ, পাৰস্য আৰু আফগানিস্তানৰ ভিতৰেদি থকা স্থলপথেৰে ভাৰতবৰ্ষৰ লগত বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক চলাইছিল। খ্ৰীষ্টীয় ষষ্ঠ শতিকাৰ শেষলৈকে এই যোগাযোগ বৰ্তি আছিল। —(পৃষ্ঠা: ১)

প্ৰশ্ন ২: খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম শতিকাৰ পৰা ভাৰতৰ সৈতে ইউৰোপীয়সকলৰ যোগাযোগ কিয় কমি আহিছিল?

উত্তৰ: খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম শতিকাৰ পৰা সাগৰীয় পথত আৰব নৌবাহিনীৰ একছত্ৰী আধিপত্য বিস্তাৰ হৈছিল। যাৰ ফলত ভাৰতবৰ্ষৰ সৈতে ইউৰোপীয়সকলৰ প্ৰত্যক্ষ যোগাযোগ একেবাৰে কমি আহিছিল। —(পৃষ্ঠা: ১)

প্ৰশ্ন ৩: ইউৰোপীয়সকলে ভাৰতৰ সৈতে বিকল্প পথৰ প্ৰয়োজনীয়তা কিয় অনুভৱ কৰিছিল?

উত্তৰ: ১৪৫৩ খ্ৰীষ্টাব্দত কনষ্টান্তিনোপল তুৰ্কী বাহিনীৰ হস্তগত হোৱাত ভাৰতৰ সৈতে পাশ্চাত্যৰ দেশসমূহৰ পোনপটীয়া সম্পৰ্ক ব্যাহত হৈছিল। আৰব দেশৰ মাজেদি পোনপটীয়া পথ বন্ধ হৈ যোৱাত ইউৰোপীয়সকলে বিকল্প পথৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ১)

প্ৰশ্ন ৪: নতুন জলপথ আৱিষ্কাৰৰ গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰ: নতুন জলপথৰ আৱিষ্কাৰে ভাৰতৰ সৈতে পাশ্চাত্যৰ পোনপটীয়া যোগাযোগ সূচনা কৰিছিল। এই যোগাযোগে ভাৰত তথা সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ ইতিহাসত এটা নতুন যুগৰ সূচনা কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ২)

প্ৰশ্ন ৫: জন মিলডেন হলে ভাৰতত কেনেকৈ প্ৰৱেশ কৰিছিল?

উত্তৰ: বাণিজ্যিক সুবিধা লাভ কৰাৰ উদ্দেশ্যে ১৫৯৯ খ্ৰীষ্টাব্দত জন মিলডেন হল নামৰ ইংৰাজ নাৱিক এজনে ভাৰত ভূমিত প্ৰৱেশ কৰিছিল। তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ৰাণী এলিজাবেথৰ পৰা এখন অনুৰোধ-পত্ৰ লৈ আহিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৩)

OR

উত্তৰ: ১৫৯৯ খ্ৰীষ্টাব্দত বাণিজ্যিক সুবিধা লাভ কৰাৰ উদ্দেশ্যে ইংলেণ্ডৰ ৰাণী এলিজাবেথৰ পৰা এখন অনুৰোধ-পত্ৰ লৈ ভাৰত ভূমিত প্ৰৱেশ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৬: ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিয়ে প্ৰথম অৱস্থাত ক’ত ব্যৱসায় কৰিছিল?

উত্তৰ: ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিয়ে সাগৰীয় পথেৰে ভাৰতবৰ্ষত উপস্থিত হোৱাৰ আগেয়ে সুমাত্ৰা, জাভা আৰু মালাক্কা আদি ঠাইৰ সৈতে ব্যৱসায় কৰিছিল। তেওঁলোকে মূলতঃ মচলা ব্যৱসায়ত মনোনিবেশ কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৪)

প্ৰশ্ন ৭: কেপ্টেইন উইলিয়াম হকিন্সৰ ভাৰত অভিযানৰ বিষয়ে কি জানিব পাৰি?

উত্তৰ: ১৬০৮ খ্ৰীষ্টাব্দত ইংলেণ্ডৰ ৰজা প্ৰথম জেমচৰ আবেদন-পত্ৰ লৈ হকিন্স চুৰাট বন্দৰত উপস্থিত হৈছিল। ১৬০৯ খ্ৰীষ্টাব্দৰ এপ্ৰিল মাহত তেওঁ আগ্ৰাত মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰক সাক্ষাৎ কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৪)

প্ৰশ্ন ৮: ছাৰ টমাচ ৰ’ৱে সম্ৰাট জাহাংগীৰৰ পৰা কি সুবিধা লাভ কৰিছিল?

উত্তৰ: ছাৰ টমাচ ৰ’ৱে সম্ৰাট জাহাংগীৰৰ লগত কোনো ধৰণৰ বাণিজ্যিক চুক্তি কৰিব পৰা নাছিল। অৱশ্যে সম্ৰাটে ইংৰাজ সদাগৰসকলক চুৰাটত বাণিজ্যিক কুঠি স্থাপনৰ অনুমতি প্ৰদান কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৪)

প্ৰশ্ন ৯: সম্ৰাট ফাৰুখছিয়াৰে ইংৰাজ কোম্পানিক কিয় ৰাজকীয় অনুমতি দিছিল?

উত্তৰ: সম্ৰাট ফাৰুখছিয়াৰ কঠিন ৰোগত ভুগি থকা অৱস্থাত সঁজাতী দলটোৰ চিকিৎসক ডাঃ হেমিলটনে তেওঁক চিকিৎসা কৰি নিৰাময় কৰিছিল। ইয়াতে সন্তুষ্ট হৈ সম্ৰাটে কোম্পানিক সমগ্ৰ ভাৰতত নিৰ্বিঘ্নে বেহা-বেপাৰ কৰাৰ অনুমতি দিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৪, ৫)

প্ৰশ্ন ১০: ইংৰাজ কোম্পানিয়ে কেনেকৈ ৰাজ্য শাসনৰ সপোন দেখিছিল?

উত্তৰ: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ প্ৰথম উদ্দেশ্য বেহা-বেপাৰ কৰা আছিল যদিও পিছলৈ তেওঁলোকে ৰাজ্য শাসনৰ সপোন দেখিছিল। ভাৰতীয় ৰাজন্যবৰ্গৰ মাজত থকা শত্ৰুতা আৰু দুৰ্বলতাৰ সুযোগ লৈ তেওঁলোকে শাসন প্ৰতিষ্ঠাৰ প্ৰয়াস চলাইছিল। —(পৃষ্ঠা: ৫)

প্ৰশ্ন ১১: ‘ফৰ্ট ছেন্ট জৰ্জ’ কেনেকৈ স্থাপন কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: ১৬৩৯ খ্ৰীষ্টাব্দত চন্দ্ৰগিৰিৰ ৰজাৰ লগত চুক্তি কৰি ইংৰাজ কোম্পানিয়ে মাদ্রাজৰ কাষৰীয়া ঠাই এটুকুৰা লাভ কৰিছিল। আৰমাগাঁৱৰ বাণিজ্য কেন্দ্ৰটো তালৈ তুলি নি এই কেন্দ্ৰটোৰ নতুন নাম ‘ফৰ্ট ছেন্ট জৰ্জ’ দিয়া হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ৫)

প্ৰশ্ন ১২: বোম্বাই চহৰখন ইংৰাজ কোম্পানিৰ হাতলৈ কেনেকৈ আহিছিল?

উত্তৰ: ইংলেণ্ডৰ ৰজা দ্বিতীয় চাৰ্লছে পৰ্তুগীজ ৰাজকন্যা কেথৰিনক বিয়া কৰাই যৌতুক হিচাপে বোম্বাই চহৰ লাভ কৰিছিল। ১৬৬৮ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰজা চাৰ্লছে ৫০,০০০ পাউণ্ড ঋণৰ বিনিময়ত বোম্বাই ইংৰাজ কোম্পানিক হস্তান্তৰ কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৫)

প্ৰশ্ন ১৩: কলিকতা নগৰৰ ভেটি কেনেকৈ স্থাপন হৈছিল?

উত্তৰ: ১৬৯০ খ্ৰীষ্টাব্দত জব চাৰ্ণকে বংগৰ নবাবৰ সৈতে হোৱা চুক্তিৰ মৰ্মে বছৰি ১২০০ টকাৰ বিনিময়ত তিনিখন গাঁৱৰ জমিদাৰী স্বত্ত্ব লাভ কৰিছিল। এই কালী ঘাট, সুতানুটি আৰু গোবিন্দপুৰ নামৰ তিনিখন ঠাইৰ সমষ্টিয়েই পাছলৈ কলিকতা নগৰ হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ৫)

প্ৰশ্ন ১৪: ৰবাৰ্ট ক্লাইৱে ভাৰতত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ পথ কেনেকৈ সুগম কৰিছিল?

উত্তৰ: ১৭৫৭ চনৰ পলাচী যুদ্ধত ক্লাইৱে বংগৰ নবাব ছিৰাজ উদ্দৌলাক চল-চাতুৰিৰে পৰাস্ত কৰি ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ লাইখুঁটা স্থাপন কৰিছিল। তেওঁ যুদ্ধ নতুবা মিত্ৰতাৰ পাশেৰে দেশীয় ৰজাসকলক কোম্পানিৰ ফলীয়া কৰি তুলিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৭)

প্ৰশ্ন ১৫: ওৱাৰেণ হেষ্টিংছৰ কাৰ্যকালৰ গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰ: ওৱাৰেণ হেষ্টিংছৰ কাৰ্যকালত (১৭৭৪-৮৫) ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানি ভাৰতৰ একমাত্ৰ শক্তিৰূপে পৰিগণিত হৈছিল। তেওঁ প্ৰথমবাৰৰ বাবে নিজকে মোগল সম্ৰাটৰ লগত সমমৰ্য্যাদাৰ বুলি দাবী তুলিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৮)

প্ৰশ্ন ১৬: চিপাহী বিদ্ৰোহৰ সূচনা কেনেকৈ হৈছিল?

উত্তৰ: ১৮৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২৯ মাৰ্চ তাৰিখে চিপাহী মংগল পাণ্ডেই বেৰেকপুৰ চিপাহী ছাউনীত ইংৰাজ বিষয়াৰ গালৈ গুলীবৰ্ষণ কৰি বিদ্ৰোহৰ সূচনা কৰিছিল। পাছত পাণ্ডে আৰু পহৰাদাৰ ঈশ্বৰ পাণ্ডেক প্ৰাণদণ্ড দিয়াত বিদ্ৰোহে সমগ্ৰ উত্তৰ ভাৰতত বিস্তৃতি লাভ কৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ৮, ৯)

প্ৰশ্ন ১৭: চিপাহী বিদ্ৰোহৰ পাছত ভাৰতীয়ৰ মাজত কেনে চেতনা জাগ্ৰত হৈছিল?

উত্তৰ: চিপাহী বিদ্ৰোহৰ পাছত ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰত্যক্ষ শাসনে ভাৰতীয়ৰ মনত একতাৰ ভাব জগাই তুলিছিল। বিভিন্ন জাতি-জনগোষ্ঠী আৰু সম্প্ৰদায়ৰ মনত ‘আমি ভাৰতীয় জনগণ’ এনে এক চেতনা জাগ্ৰত হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ১৩)

প্ৰশ্ন ১৮: ১৮৬১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰিষদ আইনে ভাৰতীয়ক কেনেকৈ বিধায়িনী ক্ষমতাত অংশগ্ৰহণৰ সুবিধা দিছিল?

উত্তৰ: এই আইনে কেন্দ্ৰীয় বিধানমণ্ডলত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ভাৰতীয় ব্যক্তিক স্থান দিছিল। যদিও তেওঁলোক উচ্চবংশজাত আছিল, তথাপিও আইনী প্ৰক্ৰিয়াৰে সৰ্বোচ্চ প্ৰশাসনত ভাৰতীয়ক অংশগ্ৰহণৰ ক্ষমতা দিয়াটো এটা উল্লেখযোগ্য ঘটনা আছিল। —(পৃষ্ঠা: ১৪, ১৫)

প্ৰশ্ন ১৯: লৰ্ড ৰিপণৰ স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসনৰ উদ্দেশ্য কি আছিল?

উত্তৰ: ৰিপণে বিচাৰিছিল যাতে স্থানীয় প্ৰশাসন ব্যৱস্থাত ভাৰতীয়ই অংশগ্ৰহণ কৰি প্ৰশাসনীয় দক্ষতা আহৰণ কৰিব পাৰে। তেওঁ স্থানীয় শাসনক ৰাজনৈতিক শিক্ষাৰ এক মাধ্যম হিচাপে গঢ়ি তুলিব বিচাৰিছিল। —(পৃষ্ঠা: ১৭)

প্ৰশ্ন ২০: লৰ্ড কৰ্ণৱালিচে ভাৰতীয়ক উচ্চ প্ৰশাসনীয় পদত নিযুক্তি নিদিয়াৰ যুক্তি কি আছিল?

উত্তৰ: কৰ্ণৱালিচৰ মতে ভাৰতীয়সকল আধুনিক প্ৰশাসনৰ সৈতে একেবাৰে অভ্যস্ত নাছিল। তেওঁৰ যুক্তি আছিল যে ভাৰতীয়ৰ হাতত দায়িত্ব দিলে সেই প্ৰশাসন ইংৰাজৰ স্বাৰ্থৰ বিপৰীতে পৰিচালিত হ’ব। —(পৃষ্ঠা: ১৮)

অতিৰিক্ত দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰথম অধ্যায় ‘ভাৰতবৰ্ষলৈ ইউৰোপীয়সকলৰ আগমন’ৰ পৰা পাঠ্যপুথিৰ তথ্যৰ ভিত্তিত ২০টা অতিৰিক্ত দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ পইণ্ট (point) আকাৰে তলত দিয়া হ’ল:

প্ৰশ্ন ১: ভাৰতবৰ্ষৰ সৈতে ইউৰোপৰ প্ৰাচীন বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক কেনে আছিল আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ সৈতে ইউৰোপৰ প্ৰাচীন বাণিজ্যিক সম্পৰ্কৰ দিশসমূহ হ'ল:

(i) প্ৰাচীন কালৰে পৰা ভাৰতবৰ্ষৰ সৈতে গ্ৰীচ, ৰোম আদি ইউৰোপীয় দেশৰ যোগাযোগ আছিল।

(ii) ইউৰোপীয় জাতিসকলে লোহিত সাগৰ, পাৰস্য আৰু আফগানিস্তানৰ ভিতৰেদি থকা স্থলপথেৰে বাণিজ্য চলাইছিল।

(iii) খ্ৰীষ্টীয় ষষ্ঠ শতিকাৰ শেষলৈকে এই স্থলপথৰ যোগাযোগ বৰ্তি আছিল।

(iv) খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম শতিকাৰ পৰা সাগৰীয় পথত আৰব নৌবাহিনীৰ আধিপত্য বৃদ্ধি পোৱাত ইউৰোপীয়সকলৰ প্ৰত্যক্ষ যোগাযোগ কমি আহে।

(v) ১৪৫৩ খ্ৰীষ্টাব্দত কনষ্টান্তিনোপল তুৰ্কীৰ হস্তগত হোৱাত পুৰণি বাণিজ্যিক পথ সম্পূৰ্ণ ব্যাহত হয়।

প্ৰশ্ন ২: পৰ্তুগীজ নাৱিকসকলে ভাৰতলৈ নতুন জলপথ কেনেকৈ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?

উত্তৰ: নতুন জলপথ আৱিষ্কাৰৰ পৰ্যায়সমূহ আছিল এনেধৰণৰ:

(i) পৰ্তুগীজসকলে নতুন পথৰ সন্ধানৰ ক্ষেত্ৰত বাটকটীয়াৰ ভূমিকা লৈছিল।

(ii) ১৪৮৭ খ্ৰীষ্টাব্দত বার্থ'ল' মিউ ডিয়াজে আফ্ৰিকাৰ দক্ষিণ দিশত থকা উত্তমাশা অন্তৰীপত উপস্থিত হয়।

(iii) ইয়াৰ দহ বছৰৰ পিছত ভাস্ক'-ডা-গামাই ডিয়াজক অনুসৰণ কৰি সাগৰীয় যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে।

(iv) ১৪৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত ভাস্ক'-ডা-গামা দক্ষিণ ভাৰতৰ কালিকট বন্দৰত উপস্থিত হ’বলৈ সক্ষম হয়।

(v) এই আৱিষ্কাৰৰ ফলত ভাৰতৰ সৈতে পাশ্চাত্যৰ পোনপটীয়া যোগাযোগৰ সূচনা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ জন্ম আৰু প্ৰাৰম্ভিক বাণিজ্যিক অধিকাৰৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ আৰম্ভণিৰ বিষয়ে তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

(i) ১৬০০ খ্ৰীষ্টাব্দত ইংৰাজ সদাগৰসকলে লণ্ডনত এই বাণিজ্যিক প্ৰতিষ্ঠানটো গঠন কৰিছিল।

(ii) ইংলেণ্ডৰ ৰাণী এলিজাবেথে এই কোম্পানিক ১৫ বছৰৰ বাবে বেহা-বেপাৰ কৰাৰ অনুমতি দিছিল।

(iii) কোম্পানিয়ে উত্তমাশা অন্তৰীপৰ পৰা মাগালান প্ৰণালী পৰ্যন্ত বিশাল এলেকাত বাণিজ্য কৰাৰ অধিকাৰ পাইছিল।

(iv) ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰাৰ আগতে কোম্পানিয়ে সুমাত্ৰা, জাভা, মালাক্কা আদি ঠাইত মচলা ব্যৱসায় কৰিছিল।

(v) ১৬০৮ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰজা প্ৰথম জেমচৰ পৰা আবেদন লৈ কোম্পানিয়ে মোগল সম্রাটৰ সৈতে যোগাযোগ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৪: কেপ্টেইন উইলিয়াম হকিন্সৰ মোগল ৰাজদৰবাৰত চলোৱা প্ৰচেষ্টাৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: হকিন্সৰ প্ৰচেষ্টাৰ মূল পইণ্টসমূহ হ’ল:

(i) ১৬০৮ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰজা প্ৰথম জেমচৰ পত্ৰ লৈ হকিন্স চুৰাট বন্দৰত উপস্থিত হয়।

(ii) ১৬০৯ খ্ৰীষ্টাব্দৰ এপ্ৰিল মাহত তেওঁ আগ্ৰাত উপস্থিত হৈ সম্রাট জাহাংগীৰক সাক্ষাৎ কৰে।

(iii) এয়াই আছিল মোগলৰ কেন্দ্ৰ আগ্ৰাত ইংৰাজৰ প্ৰথম পদৰ্পণ।

(iv) হকিন্সে প্ৰায় দুই বছৰ কাল মোগল সাম্ৰাজ্যত থাকি বাণিজ্যিক সুবিধা আদায়ৰ চেষ্টা চলাইছিল।

(v) অৱশ্যে তেওঁ আগবঢ়োৱা বাণিজ্য চুক্তিৰ আবেদন সম্ৰাট জাহাংগীৰে নামঞ্জুৰ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৫: ছাৰ টমাচ ৰ’ৱে ভাৰতত কেনেকৈ ইংৰাজ বাণিজ্যৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল?

উত্তৰ: ছাৰ টমাচ ৰ’ৰ ভূমিকা তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

(i) ১৬১৫ খ্ৰীষ্টাব্দত ইংলেণ্ডৰ ৰজা প্ৰথম জেমছে ছাৰ টমাচ ৰ’ক পুনৰ জাহাংগীৰৰ ওচৰলৈ প্ৰেৰণ কৰে।

(ii) তেওঁ আজমীৰত মোগল সম্ৰাটক সাক্ষাৎ কৰিছিল।

(iii) টমাচ ৰ’ৱে কোনো আনুষ্ঠানিক বাণিজ্যিক চুক্তি কৰিব পৰা নাছিল।

(iv) তথাপিও তেওঁ সম্রাটৰ পৰা চুৰাটত বাণিজ্যিক কুঠি স্থাপনৰ অনুমতি লাভ কৰে।

 (v) ইয়াৰ পিছৰ পৰাই ইংৰাজ সদাগৰসকলে ভিন ভিন ঠাইত বাণিজ্য সম্প্ৰসাৰণৰ সুযোগ পায়।

প্ৰশ্ন ৬: সম্ৰাট ফাৰুখছিয়াৰৰ পৰা ইংৰাজ কোম্পানিয়ে লাভ কৰা সুবিধাৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: ১৭১৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ এই গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনাৰ দিশসমূহ হ’ল:

(i) ১৭১৫ খ্ৰীষ্টাব্দত জন ছাৰমানৰ নেতৃত্বত এটা ইংৰাজ সঁজাতী দলে সম্ৰাটক সাক্ষাৎ কৰে।

(ii) সেই সময়ত সম্রাট ফাৰুখছিয়াৰ কঠিন ৰোগত আক্ৰান্ত হৈ আছিল。

(iii) সঁজাতী দলটোৰ চিকিৎসক ডাঃ হেমিলটনে সম্ৰাটৰ ব্যাধি নিৰাময় কৰিছিল।

(iv) সম্ৰাটে ইয়াতে সন্তুষ্ট হৈ কোম্পানিক তিনিখন বিশেষ ফৰমান প্ৰদান কৰে।

(v) এই অনুমতিৰ ফলত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিয়ে সমগ্ৰ ভাৰতত নিৰ্বিঘ্নে বেহা-বেপাৰ কৰাৰ অধিকাৰ লাভ কৰে।

প্ৰশ্ন ৭: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিয়ে ভাৰতত কেনেকৈ বাণিজ্যৰ পৰা ৰাজ্য শাসনৰ ফালে অগ্ৰসৰ হৈছিল?

উত্তৰ: কোম্পানিৰ ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্যৰ বিকাশ তলত দিয়া ধৰণৰ আছিল:

(i) কোম্পানিৰ প্ৰথম আৰু প্রধান উদ্দেশ্য আছিল কেৱল বেহা-বেপাৰ কৰা।

(ii) কিন্তু বেপাৰৰ সুযোগ লৈ কোম্পানিয়ে পাছলৈ ৰাজ্য শাসনৰ সপোন দেখিবলৈ লয়।

(iii) ভাৰতীয় ৰাজন্যবৰ্গৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক শত্ৰুতাৰ তেওঁলোকে সুযোগ লৈছিল।

(iv) দেশীয় ৰজাসকলৰ দুৰ্বলতাৰ চেলু লৈ কোম্পানিয়ে শাসন প্ৰতিষ্ঠাৰ প্ৰয়াস চলায়।

(v) ১৬১১ চনৰ পৰা আৰম্ভ কৰি তেওঁলোকে বিভিন্ন ঠাইত শক্তিশালী বাণিজ্য কেন্দ্ৰ আৰু সামৰিক ঘাটি পাতিছিল।

প্ৰশ্ন ৮: ৰবাৰ্ট ক্লাইৱৰ কূটনৈতিক কলা-কৌশলৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ৰবাৰ্ট ক্লাইৱে তলত দিয়া কৌশলসমূহ ব্যৱহাৰ কৰিছিল:

(i) ক্লাইৱে অতি কম দিনৰ ভিতৰতে ঔপনিৱেশিক সাম্ৰাজ্য গঢ়াৰ কূটনৈতিক কৌশল আয়ত্ত কৰিছিল।

(ii) তেওঁ ভাৰতৰ পৰা আন ইউৰোপীয়ান কোম্পানিবোৰক বহিষ্কাৰ কৰাৰ আঁচনি লৈছিল।

(iii) যুদ্ধ অথবা মিত্ৰতাৰ পাশেৰে দেশীয় ৰজাসকলক কোম্পানিৰ বশ কৰিছিল।

(iv) বংগৰ নবাব, হায়দৰাবাদৰ নিজাম আৰু আৱাধৰ নবাবৰ দৰে শাসকক মিত্ৰতা কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল।

(v) পলাচীৰ যুদ্ধত জয়লাভ কৰি তেওঁ ভাৰতত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যবাদৰ পথ সুগম কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৯: বংগত ‘দ্বৈত শাসন’ ব্যৱস্থা কেনেকৈ প্ৰৱৰ্তন হৈছিল?

উত্তৰ: দ্বৈত শাসনৰ পটভূমি আৰু পৰিণতি এনেধৰণৰ:

(i) ৰবাৰ্ট ক্লাইৱে ১৭৬৫ চনত মোগল সম্রাট ছাহ আলমৰ লগত এলাহাবাদ চুক্তি কৰে।

(ii) এই চুক্তিৰ ফলত কোম্পানিয়ে বংগ, বিহাৰ আৰু উৰিষ্যাৰ দেৱানী বা ৰাজহ সংগ্ৰহৰ অধিকাৰ পায়।

(iii) একে সময়তে নবাবগৰাকীৰ হাতত নামমাত্ৰ সামৰিক প্ৰশাসনৰ দায়িত্ব ৰখা হয়।

(iv) ইয়াৰ ফলত এফালে কোম্পানিৰ ক্ষমতা অতিমাত্ৰা বৃদ্ধি পায়।

(v) আনফালে নবাবজন কেৱল এজন শক্তিহীন প্ৰশাসক বা ‘নিজামত’ত পৰিণত হয়।

প্ৰশ্ন ১০: ১৭৭৩ চনৰ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইনৰ জৰিয়তে কেন্দ্ৰীয় শাসন কেনেকৈ সূচনা হৈছিল?

উত্তৰ: কেন্দ্ৰীয় শাসনৰ আৰম্ভণি তলত দিয়া ধৰণে হৈছিল:

(i) ১৭৭৩ খ্ৰীষ্টাব্দত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ‘নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইন’ (Regulating Act) প্ৰণয়ন কৰে।

(ii) এই আইনৰ জৰিয়তে বংগৰ গৱৰ্ণৰজনক ‘গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল’ উপাধি দিয়া হয়।

(iii) বোম্বে আৰু মাদ্ৰাজৰ গৱৰ্ণৰ দুজনক বংগৰ গৱৰ্ণৰ জেনেৰেলৰ তলতীয়া কৰা হয়।

(iv) এই ব্যৱস্থাটোৰ জৰিয়তে সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত কেন্দ্ৰীয় শাসনৰ বুনিয়াদ স্থাপন হয়।

(v) ১৭৮৪ চনৰ পিটৰ ভাৰত আইনে এই শাসন ব্যৱস্থাক অধিক সুসংগঠিত কৰে। 

প্ৰশ্ন ১১: চিপাহী বিদ্ৰোহৰ সূচনা আৰু ইয়াৰ কাৰণসমূহ চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: চিপাহী বিদ্ৰোহৰ বিৱৰণ তলত দিয়া হ’ল:

(i) ১৮৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২৯ মাৰ্চত মংগল পাণ্ডেই বেৰেকপুৰত এই বিদ্ৰোহৰ সূচনা কৰিছিল।

(ii) বিদ্ৰোহৰ মূল কাৰণ আছিল এশ বছৰীয়া ব্ৰিটিছ শোষণৰ ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক পটভূমি।

(iii) ১৮৩৫ চনত মুদ্ৰাৰ পৰা মোগল সম্ৰাটৰ নাম আঁতৰাই দিয়াটোৱে ভাৰতীয়ক ক্ষুব্ধ কৰিছিল।

(iv) পাৰ্চী ভাষাৰ উচ্ছেদ আৰু ইংৰাজী ভাষাৰ প্ৰচলনে সামাজিক অশান্তি বঢ়াইছিল।

(v) লৰ্ড ডেলহাউছীৰ প্ৰতিক্ৰিয়াশীল শাসনে সকলো ধৰ্মাৱলম্বী ভাৰতীয়ৰ মনত ক্ষোভৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১২: ১৮৫৮ চনৰ ‘ভাৰত চৰকাৰ আইন’ৰ দ্বাৰা কেনেকৈ শাসনভাৰ হস্তান্তৰ হৈছিল?

উত্তৰ: শাসনভাৰ হস্তান্তৰৰ মূল দিশসমূহ হ’ল:

(i) ১৮৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২ আগষ্টত ব্ৰিটিছ সংসদে ‘ভাৰত চৰকাৰ আইন’ প্ৰণয়ন কৰে।

(ii) এই আইনৰ জৰিয়তে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ শাসনৰ অন্ত পেলাই ব্ৰিটিছ চৰকাৰে পোনপটীয়াকৈ ক্ষমতা লয়।

(iii) কোম্পানিৰ নিয়ন্ত্ৰণ পৰিষদ আৰু সঞ্চালক সভাৰ কৰ্তৃত্বৰ অৱসান ঘটোৱা হয়।

(iv) ভাৰত শাসনৰ দায়িত্ব ব্ৰিটিছ মন্ত্ৰীসভাৰ এজন সদস্যৰ হাতত অৰ্পণ কৰা হয়।

(v) এই মন্ত্ৰীজনক ‘ভাৰত সচিব’ হিচাপে অভিহিত কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: ভাইচৰয় লৰ্ড কেনিঙৰ এলাহাবাদ দৰবাৰৰ ঘোষণা-পত্ৰৰ তাৎপৰ্য কি আছিল?

উত্তৰ: ১৮৫৮ চনৰ ১ নৱেম্বৰৰ ঘোষণাৰ গুৰুত্ব হ’ল:

(i) লৰ্ড কেনিঙে এলাহাবাদত দৰবাৰ পাতি মহাৰাণী ভিক্টোৰিয়াৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে ঘোষণা-পত্ৰ পাঠ কৰে।

(ii) এই ঘোষণাৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় প্ৰজাৰ মনৰ অশান্তি আৰু সন্দেহ আঁতৰাবলৈ চেষ্টা কৰা হয়।

(iii) ধৰ্মৰ ক্ষেত্ৰত উদাৰতা আৰু সহিষ্ণুতা বৰ্তাই ৰখাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয়।

(iv) ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভবিষ্যতে আৰু ৰাজ্য বিস্তাৰ নকৰাৰ আশ্বাস প্ৰদান কৰে।

(v) স্বত্ববিলোপ নীতি পৰিহাৰ কৰি দেশীয় ৰাজন্যবৰ্গৰ প্ৰতি উদাৰ মনোভাব পোষণ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১৪: চিপাহী বিদ্ৰোহৰ পৰিণতিত ভাৰতীয় সমাজলৈ অহা পৰিৱৰ্তনসমূহ লিখা।

উত্তৰ: সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ দিশসমূহ হ’ল:

(i) বিদ্ৰোহৰ ব্যৰ্থতাই সংস্কাৰ বিৰোধী ভাৰতীয়ৰ মনলৈ গতিশীলতা কঢ়িয়াই আনে।

(ii) ভাৰতীয় সমাজত থকা পুৰণি সামন্তযুগীয় স্থবিৰতাৰ অৱসান ঘটে।

(iii) নব্য শিক্ষিত ভাৰতীয় সমাজ এখন গঢ়ি উঠে আৰু তেওঁলোক আধুনিক পাশ্চাত্য সংস্কৃতিৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয়।

(iv) জাতীয় আন্দোলনৰ বাবে জনগণ সংঘবদ্ধ হোৱাৰ প্ৰয়োজনীয়তা শিক্ষিত সমাজে উপলব্ধি কৰে।

(v) সমগ্ৰ ভাৰতীয়ৰ মাজত ‘আমি ভাৰতীয় জনগণ’ এনে এক চেতনাৰ জন্ম হয়।

প্ৰশ্ন ১৫: ১৮৬১ চনৰ ভাৰতীয় পৰিষদ আইনে প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰত কি পৰিৱৰ্তন আনিছিল?

উত্তৰ: প্ৰশাসনিক পৰিৱৰ্তনসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

(i) এই আইনে কেন্দ্ৰীয় বিধানমণ্ডলৰ সদস্য সংখ্যা ৬ জনৰ পৰা ১২ জনলৈ বৃদ্ধিৰ কৰ্তৃত্ব দিয়ে।

(ii) আধাসংখ্যক সদস্য বেচৰকাৰী হোৱাটো বাধ্যতামূলক কৰা হৈছিল।

(iii) পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ভাৰতীয় ব্যক্তিক বিধানমণ্ডলত স্থান দিয়াৰ ব্যৱস্থা হয়।

(iv) ভাৰতৰ সচিবক তিনিজন সদস্যৰ ‘কাৰ্যবাহী পৰিষদ’ বাছনি কৰাৰ ক্ষমতা দিয়া হয়।

(v) কাৰ্যবাহী পৰিষদত এজন আইনী সদস্য আৰু এজন বিত্তীয় সদস্য নিযুক্তিৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১৬: ভাৰতত কেনেকৈ কেবিনেট শাসন প্ৰণালীৰ সূচনা হৈছিল?

উত্তৰ: কেবিনেট প্ৰণালীৰ আৰম্ভণিৰ পৰ্যায়সমূহ হ’ল:

(i) ১৮৬১ চনৰ পৰিষদ আইনে ভাইচৰয়ক কাৰ্যবাহী পৰিষদ পৰিচালনাৰ সম্পূৰ্ণ কৰ্তৃত্ব দিছিল।

(ii) লৰ্ড কেনিঙে কেন্দ্ৰীয় কাৰ্যবাহী পৰিষদৰ সদস্যসকলৰ মাজত বিভিন্ন দপ্তৰসমূহ ভগাই দিছিল।

(iii) প্ৰতিজন সদস্যক নিজা নিজা দপ্তৰসমূহ স্বতন্ত্ৰভাৱে পৰিচালনা কৰাৰ অধিকাৰ দিয়া হয়।

(iv) গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ত সদস্যসকলে ভাইচৰয়ৰ পৰা পৰামৰ্শ লোৱাৰ নিয়ম আছিল।

(v) এই দপ্তৰ বিতৰণৰ ব্যৱস্থাটোৱেই ভাৰতীয় শাসনত কেবিনেট শাসনৰ ৰূপ লয়।

প্ৰশ্ন ১৭: লৰ্ড ৰিপণৰ স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসনৰ আঁচনিখনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ৰিপণৰ আঁচনিৰ মূল পইণ্টসমূহ হ’ল:

(i) ১৮৮২ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰিপণে প্ৰত্যেক মহকুমাত একোখনকৈ ‘লোকেল ব’ৰ্ড’ গঠনৰ নিৰ্দেশ দিয়ে।

(ii) লোকেল ব’ৰ্ডৰ অধিকাংশ সদস্যক নিৰ্বাচন কৰি অনাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।

(iii) সদস্যসকলৰ মাজৰ পৰা এজন বেচৰকাৰী ব্যক্তিক সভাপতি কৰাৰ ব্যৱস্থা ৰখা হৈছিল।

(iv) নগৰীয়া অঞ্চলৰ বাবে পৌৰসভা আৰু নগৰপালিকা গঠন কৰা হৈছিল।

(v) এই ব্যৱস্থাৰ দ্বাৰা ভাৰতীয়ক আধুনিক প্ৰশাসনৰ লগত চিনাকি কৰাই দিব বিচৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৮: ঊনবিংশ শতিকাত অসামৰিক সেৱাৰ ক্ষেত্ৰত ব্ৰিটিছৰ দৃষ্টিভংগী কেনে আছিল?

উত্তৰ: লোকসেৱা সম্পৰ্কীয় ব্ৰিটিছ দৃষ্টিভংগী হ’ল:

(i) ১৮৩৩ চনৰ চনদে ভাৰতীয়ক উচ্চ পদত মকৰলৰ সন্মতি দিছিল যদিও সেয়া কাৰ্যকৰী হোৱা নাছিল।

(ii) ১৮৫৩ চনত লোকসেৱাৰ বাবে প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থা আৰম্ভ হয়।

(iii) পৰীক্ষাসমূহ কেৱল ইংলেণ্ডত অনুষ্ঠিত হোৱা বাবে ভাৰতীয়ৰ বাবে সেয়া কঠিন আছিল।

(iv) পৰীক্ষাৰ্থীৰ বয়সৰ সীমা বাৰে বাৰে সলনি কৰি ভাৰতীয়ৰ বাবে বাধাৰ সৃষ্টি কৰা হৈছিল।

(v) ১৮৬২ চনৰ চিভিল ছাৰ্ভিচ আইনে উচ্চ পদসমূহ ইংৰাজৰ বাবে সংৰক্ষিত কৰি ৰাখিছিল।

প্ৰশ্ন ১৯: আইচিছন আয়োগৰ পৰামৰ্শাৱলীৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ১৮৮৬ চনৰ আইচিছন আয়োগৰ মূল পৰামৰ্শসমূহ হ’ল:

(i) লৰ্ড ডাফৰিনৰ দিনত ছাৰ চাৰ্লছ আইচিছনৰ নেতৃত্বত এই আয়োগ গঠন কৰা হৈছিল।

(ii) আয়োগে লোকসেৱা বিভাগটোক তিনিটা ভাগত ভগাবলৈ অনুমোদন জনাইছিল।

(iii) প্ৰথমটো আছিল ইমপেৰিয়েল ইণ্ডিয়ান চিভিল ছাৰ্ভিচ, য’ত কেৱল ইংৰাজ নিযুক্ত হৈছিল।

(iv) দ্বিতীয়টো আছিল প্ৰভিন্সিয়েল চিভিল ছাৰ্ভিচ আৰু তৃতীয়টো ছাবৰডিনেট চিভিল ছাৰ্ভিচ।

(v) শেষৰ দুটা ভাগত দেশীয় বা ভাৰতীয় লোকক মকৰল কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছিল।

প্ৰশ্ন ২০: ২০ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে ভাৰতীয় অসামৰিক সেৱাৰ বিকাশ কেনেকৈ হৈছিল?

উত্তৰ: ২০ শতিকাৰ লোকসেৱাৰ বিকাশৰ দিশসমূহ হ’ল:

(i) ১৯১৯ চনৰ মন্টেগু-চেমচফোর্ড প্ৰতিবেদনে ইংলেণ্ড আৰু ভাৰতত একেলগে পৰীক্ষা পতাৰ নীতি ঘোষণা কৰে।

(ii) এই প্ৰতিবেদনত মুঠ পদৰ তিনি ভাগৰ এভাগ ভাৰতীয়ৰ দ্বাৰা পূৰণ কৰাৰ কথা কোৱা হয়।

(iii) ১৯২৩ চনত লী আয়োগ গঠন কৰা হয় আৰু ই লোকসেৱা আয়োগ গঠনৰ প্ৰস্তাৱ দিয়ে।

(iv) ১৫ বছৰৰ ভিতৰত ভাৰতীয়ৰ নিযুক্তিৰ হাৰ ৫০ শতাংশলৈ বৃদ্ধিৰ পৰামৰ্শ দিয়া হয়।

(v) ১৯৩৫ চনৰ আইনে ‘যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় লোকসেৱা আয়োগ’ গঠনৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে।

অধ্যায়ৰ সাৰাংশ

প্ৰথম অধ্যায় ‘ভাৰতবৰ্ষলৈ ইউৰোপীয়সকলৰ আগমন’ৰ সম্পূৰ্ণ সাৰাংশ পাঠ্যপুথিৰ তথ্য অনুসৰি তলত দিয়া হ’ল:

• ইউৰোপীয়সকলৰ আগমন আৰু জলপথ আৱিষ্কাৰ: প্ৰাচীন কালৰে পৰা ভাৰতৰ সৈতে ইউৰোপৰ বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক আছিল যদিও ১৪৫৩ খ্ৰীষ্টাব্দত কনষ্টান্তিনোপল তুৰ্কীৰ হস্তগত হোৱাত পুৰণি পথ বন্ধ হৈ পৰে। ইয়াৰ পৰিণতিত নতুন জলপথৰ সন্ধান আৰম্ভ হয় আৰু ১৪৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত পৰ্তুগীজ নাৱিক ভাস্ক'-ডা-গামাই দক্ষিণ ভাৰতৰ কালিকট বন্দৰত উপস্থিত হৈ এক নতুন যুগৰ সূচনা কৰে।

• ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু বিস্তাৰ: ১৬০০ খ্ৰীষ্টাব্দত লণ্ডনত ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানি গঠন কৰা হয়। কোম্পানিয়ে মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰ আৰু ফাৰুখছিয়াৰৰ পৰা বিভিন্ন বাণিজ্যিক সুবিধা আৰু ফৰমান আদায় কৰি ভাৰতৰ চুৰাট, মছলিপট্টম, মাদ্ৰাজ, বোম্বাই আৰু কলিকতাত শক্তিশালী বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰে।

• শাসনলৈ ৰূপান্তৰ আৰু চিপাহী বিদ্ৰোহ: ৰবাৰ্ট ক্লাইৱৰ কূটনীতি আৰু ১৭৫৭ চনৰ পলাচী যুদ্ধত জয়লাভৰ জৰিয়তে কোম্পানিয়ে বেপাৰৰ পৰিৱৰ্তে ৰাজ্য শাসনৰ ফালে অগ্ৰসৰ হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত ইংৰাজৰ শোষণমূলক নীতিৰ বিৰুদ্ধে ১৮৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দত মংগল পাণ্ডেৰ নেতৃত্বত চিপাহী বিদ্ৰোহৰ সূচনা হয়।

• ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰত্যক্ষ শাসন: চিপাহী বিদ্ৰোহৰ পাছত ১৮৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ‘ভাৰত চৰকাৰ আইন’ৰ জৰিয়তে কোম্পানিৰ শাসনৰ অন্ত পৰে আৰু ব্ৰিটিছ ৰাজশক্তিয়ে ভাৰতৰ শাসনভাৰ পোনপটীয়াকৈ গ্ৰহণ কৰে। লৰ্ড কেনিং ভাৰতৰ প্ৰথম ভাইচৰয় বা ৰাজপ্ৰতিনিধি হিচাপে নিযুক্ত হয়।

• প্ৰশাসনিক সংস্কাৰ আৰু স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসন: ১৮৬১ চনৰ পৰিষদ আইনৰ জৰিয়তে বিধানমণ্ডলত ভাৰতীয়ৰ অংশগ্ৰহণৰ সূচনা কৰা হয়। ভাইচৰয় লৰ্ড ৰিপণে ১৮৮২ চনত ‘লোকেল ব’ৰ্ড’ আৰু পৌৰসভা গঠনৰ জৰিয়তে ভাৰতত স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসনৰ ভেটি নিৰ্মাণ কৰে।

• অসামৰিক সেৱাৰ ভাৰতীয়কৰণ: ১৮৬৪ চনত সত্যেন্দ্ৰ নাথ ঠাকুৰে প্ৰথম ভাৰতীয় হিচাপে অসামৰিক সেৱাত (ICS) যোগদান কৰে। পাছলৈ আইচিছন আয়োগ (১৮৮৬) আৰু লী আয়োগৰ (১৯২৩) পৰামৰ্শ মতে এই সেৱাত ভাৰতীয়ৰ নিযুক্তিৰ হাৰ বৃদ্ধি পায়।

এই অধ্যায়ৰ বিষয়ে আৰু কিবা সহায় (Help) লাগিলে মন্তব্য (Comment) কৰি জনাব। নহ’লে দ্বিতীয় অধ্যায়টো (Chapter 2) পঢ়িবলৈ আৰম্ভ কৰিব পাৰে।

Updated on 3rd March 2026

By :- J.A.C (B.Sc Honours | Web/App Developer.)