ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ উন্মেষণ - অধ্যায় ২ - সমাজ বিজ্ঞান

(DIVISION-I)
Assam State School Education Board
Class : IX
Subject : Social Science
(Itihaas Part-I)
Medium : Assamese

Chapter : 2
ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ উন্মেষণ

অনুশীলনী : পৃষ্ঠা- ৪৩-৪৪

অতি চমু / চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

প্ৰশ্ন ১: ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ উন্মেষণৰ প্ৰথম (প্ৰধান) কাৰকটো কি? সময় উল্লেখ কৰি লিখা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ উন্মেষণৰ প্ৰথম তথা প্ৰধান কাৰকটো হ’ল ১৮৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দৰ চিপাহী বিদ্ৰোহ। —(পৃষ্ঠা: ২৪, ৪৩)

প্ৰশ্ন ২: আনন্দমঠ উপন্যাসৰ ৰচয়িতা কোন?

উত্তৰ: আনন্দমঠ উপন্যাসৰ ৰচয়িতা হ’ল বঙ্কিমচন্দ্র চট্টোপাধ্যায়। —(পৃষ্ঠা: ২৬)

প্ৰশ্ন ৩: 'স্যাৰে জাহাছে আচ্ছা......' গীতৰ গীতিকাৰ কোন?

উত্তৰ: 'স্যাৰে জাহাছে আচ্ছা......' গীতৰ গীতিকাৰ হ’ল উৰ্দু কবি মহম্মদ ইকবাল। —(পৃষ্ঠা: ২৬, ২৭, ৪৩)

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতত পোন প্ৰথম ৰেল যাতায়াত কেতিয়া ক'ত সূচনা হৈছিল?

উত্তৰ: ভাৰতত পোন প্ৰথম ৰেল যাতায়াত ১৮৫৩ খ্ৰীষ্টাব্দত বোম্বাই আৰু থানেৰ মাজত সূচনা হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ২৬, ৪৩)

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতত পোন প্ৰথম টেলিগ্ৰাফ ব্যৱস্থা কেতিয়া ক'ত সূচনা হৈছিল?

উত্তৰ: ভাৰতত পোন প্ৰথম টেলিগ্ৰাফ ব্যৱস্থা ১৮৩৯ খ্ৰীষ্টাব্দত কলিকতা আৰু ডায়মণ্ড হাৰবাৰৰ মাজত বেচৰকাৰী খণ্ডত সূচনা হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ২৬, ৪৪)

প্ৰশ্ন ৬: ভাৰতত পোন প্ৰথম ছপাশাল কেতিয়া ক'ত স্থাপন হৈছিল?

উত্তৰ: ভাৰতত পোন প্ৰথম ছপাশাল ১৭৯৭ খ্ৰীষ্টাব্দত শ্ৰীৰামপুৰত ইউৰোপীয় মিছনেৰীসকলৰ দ্বাৰা স্থাপন কৰা হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ২৯, ৪৪)

প্ৰশ্ন ৭: কলিকতাৰ প্ৰেছিডেন্সি কলেজ প্ৰথমে কি নামেৰে ক'ত প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল?

উত্তৰ: কলিকতাৰ প্ৰেছিডেন্সি কলেজ প্ৰথমে ‘হিন্দু কলেজ’ নামেৰে ১৮১৭ খ্ৰীষ্টাব্দত কলিকতাত প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল। —(পৃষ্ঠা: ৩০, ৪৪)

প্ৰশ্ন ৮: লৰ্ড উইলিয়াম বেন্টিংকৰ দুটা উল্লেখযোগ্য সমাজ সংস্কাৰৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: লৰ্ড উইলিয়াম বেন্টিংকৰ দুটা উল্লেখযোগ্য সমাজ সংস্কাৰ হ’ল:

(i) আইনী প্ৰক্ৰিয়াৰে সতীদাহ প্ৰথাৰ সম্পূৰ্ণ বিলুপ্তি ঘটোৱা।

(ii) ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ৰ সহযোগত ভাৰতীয় সমাজৰ বিভিন্ন কু-সংস্কাৰৰ অৱসান ঘটোৱা। —(পৃষ্ঠা: ২৮, ২৯, ৪৩)

প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতীয় সংবাদ পত্ৰৰ ইতিহাসৰ প্ৰথমখন বাতৰি কাকত কি?

উত্তৰ: ভাৰতীয় সংবাদ পত্ৰৰ ইতিহাসৰ প্ৰথমখন বাতৰি কাকত হ’ল জেমছ আগষ্টাচ হিকিৰ দ্বাৰা ১৭৮০ খ্ৰীষ্টাব্দত প্ৰকাশিত ‘বেংগল গেজেট’। —(পৃষ্ঠা: ৩৬, ৪৪)

চমু/দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

প্ৰশ্ন ১: চিপাহী বিদ্ৰোহে কেনেকৈ ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ উন্মেষ ঘটাইছিল চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: ১৮৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দৰ চিপাহী বিদ্ৰোহ আছিল ভাৰতবৰ্ষৰ একপ্ৰকাৰ ৰাজনৈতিক মুক্তিৰ আন্দোলন। এই বিদ্ৰোহৰ পৰাই নতুন ৰূপত ভাৰতীয় জাতীয় জীৱন গঢ়ি উঠিছিল। বিদ্ৰোহৰ ব্যৰ্থতাৰ পাছত ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰত্যক্ষ শাসনে ভাৰতীয়ৰ মনত ক্ৰমান্বয়ে একতাৰ ভাব জগাই তুলিছিল। বিভিন্ন জাতি-জনগোষ্ঠী আৰু সম্প্ৰদায়ৰ মনত ‘আমি ভাৰতীয় জনগণ’ এনে এক চেতনা জাগ্ৰত হৈছিল। (পৃষ্ঠা: ২৪, ২৫, ১৩)

প্ৰশ্ন ২: 'উদৰ প্ৰেৰণপত্ৰ'ৰ মূল উদ্দেশ্য কি কি আছিল লিখা।

উত্তৰ: ১৮৫৪ খ্ৰীষ্টাব্দত চাৰ্লচ উডে আগবঢ়োৱা শিক্ষা সংস্কাৰ আঁচনি বা প্ৰেৰণ পত্ৰৰ মূল উদ্দেশ্যসমূহ আছিল:

(i) প্ৰাথমিক স্তৰৰ পৰা বিশ্ববিদ্যালয় পৰ্যায়লৈকে শিক্ষা বিস্তাৰৰ এটা সু-সংহত আঁচনি নিৰ্ধাৰণ কৰা।

(ii) নিম্ন পৰ্যায়ত দেশীয় ভাষাৰে আৰু উচ্চ পৰ্যায়ত ইংৰাজী ভাষাৰে শিক্ষা প্ৰদানৰ নিৰ্দেশনা দিয়া।

(iii) মেধাবী ছাত্ৰক বৃত্তি দিয়া আৰু শিক্ষানুষ্ঠানসমূহক চৰকাৰী অনুদান আগবঢ়োৱা।

(iv) প্ৰতিখন প্ৰদেশতে শিক্ষা বিভাগ মুকলি কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়া। —(পৃষ্ঠা: ২৫)

প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতীয় জাতীয় জাগৰণ গঢ়ি তোলাত মুখ্য ভূমিকা লোৱা ৬টা কাৰকৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় জাতীয় জাগৰণ গঢ়ি তোলাত মুখ্য ভূমিকা লোৱা ৬টা কাৰক হ’ল:

(i) পাশ্চাত্য শিক্ষাৰ প্ৰভাৱে ভাৰতীয়ৰ মনত জাতীয়তা, স্বশাসন আৰু গণতন্ত্ৰৰ ধাৰণা গঢ়ি তুলিছিল।

(ii) যাতায়াতৰ উন্নতিৰ (ৰেলপথ, স্থলপথ) ফলত বিভিন্ন অঞ্চলৰ মানুহৰ মাজত যোগাযোগ বৃদ্ধি পাইছিল।

(iii) ধৰ্ম আৰু সমাজ সংস্কাৰ আন্দোলনে সমাজৰ অন্ধবিশ্বাস আঁতৰাই নিকা সমাজৰ চেতনা দিছিল।

(iv) বাতৰি কাকতসমূহে ইংৰাজ শাসনৰ শোষণৰ স্বৰূপ উদঙাই দি জনমত গঢ়ি তুলিছিল।

(v) জাতীয় অনুষ্ঠানসমূহ (যেনে—ইণ্ডিয়ান এছ'চিয়েচন) গঠনৰ জৰিয়তে ৰাজনৈতিক একতা গঢ়ি উঠিছিল।

(vi) ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ জন্মই জাতীয় আন্দোলনক এক সংগঠিত ৰূপ দিছিল। (পৃষ্ঠা: ২৫-৩৯)

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতীয় জাতীয় জাগৰণ গঢ়ি তোলাত পাশ্চাত্য শিক্ষাৰ চাৰিটা প্ৰভাৱৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: পাশ্চাত্য শিক্ষাৰ চাৰিটা প্ৰভাৱ হ’ল:

(i) পাশ্চাত্য শিক্ষাই ভাৰতীয়ৰ দৃষ্টিভংগীৰ পৰিৱৰ্তন কৰি যুক্তিৰ মাজেৰে কথা বিবেচনা কৰাৰ ধাউতি বঢ়াইছিল।

(ii) ভাৰতীয়সকলে পাশ্চাত্যৰ বিখ্যাত চিন্তাবিদসকলৰ ৰচনা পঢ়ি জাতীয়তা, স্বশাসন আৰু গণতন্ত্ৰৰ জ্ঞান লাভ কৰিছিল।

(iii) শিক্ষিত সমাজখনৰ মাজত একতাৰ ভাব গঢ়ি উঠিছিল আৰু তেওঁলোকে পৰাধীনতাৰ পৰা মুক্তিৰ সপোন দেখিছিল।

(iv) এই শিক্ষাৰ জৰিয়তে ভাৰতীয়সকলে সমাজ, জাতি তথা মাতৃভূমিৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতাৰ ভাব জগাই তুলিছিল। (পৃষ্ঠা: ২৫, ২৬)

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতীয় জাতীয় জাগৰণ গঢ়ি তোলাত যাতায়াতৰ উন্নতিয়ে কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলাইছিল লিখা।

উত্তৰ: যাতায়াতৰ উন্নতিয়ে জাতীয় জাগৰণত তলত দিয়া ধৰণে প্ৰভাৱ পেলাইছিল:

(i) গ্ৰেণ্ড ট্ৰাঙ্ক ৰোড আৰু ৰেলপথৰ নিৰ্মাণৰ ফলত ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ মাজত দূৰত্ব কমি গৈছিল।

(ii) ভাপৰ জাহাজ আৰু ৰেল যোগাযোগে ব্যৱসায়ৰ লগতে মানুহৰ মাজত ভাবৰ আদান-প্ৰদান সহজ কৰিছিল।

(iii) আধুনিক যোগাযোগ ব্যৱস্থাই শিক্ষিত ভাৰতীয়ৰ মনৰ দিগন্ত প্ৰসাৰ কৰিছিল।

(iv) যাতায়াতৰ সূচলতাই বিভিন্ন অঞ্চলৰ জাতীয়তাবাদী নেতাসকলক একগোট হৈ আন্দোলন পৰিচালনা কৰাত সহায় কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ২৬, ২৮, ৪৩)

প্ৰশ্ন ৬: ভাৰতীয় জাতীয় জাগৰণ গঢ়ি তোলাত ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ৰ অৱদানৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ৰ অৱদানসমূহ হ’ল:

(i) তেওঁ আধুনিক ভাৰত নিৰ্মাণৰ বাবে ধৰ্ম, সমাজ সংস্কাৰ আৰু শিক্ষা বিস্তাৰত বাটকটীয়াৰ ভূমিকা লৈছিল।

(ii) ১৮২৮ চনত 'ব্ৰাহ্ম সভা' (পাছলৈ ব্ৰাহ্ম সমাজ) স্থাপন কৰি একশ্বৰবাদ আৰু ধৰ্মীয় সংস্কাৰৰ প্ৰচাৰ কৰিছিল।

(iii) তেওঁৰ বলিষ্ঠ প্ৰচেষ্টাত সতীদাহ প্ৰথাৰ দৰে কু-প্ৰথা আইনী প্ৰক্ৰিয়াৰে বন্ধ হৈছিল।

(iv) ১৮১৭ চনত কলিকতাত হিন্দু কলেজ প্ৰতিষ্ঠা কৰি পাশ্চাত্য শিক্ষাৰ বিস্তাৰত গুৰুত্ব দিছিল। (পৃষ্ঠা: ২৮-৩০)

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতীয় জাতীয় জাগৰণ গঢ়ি তোলাত দয়ানন্দ সৰস্বতীৰ অৱদানৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: স্বামী দয়ানন্দ সৰস্বতীৰ অৱদানসমূহ হ’ল:

(i) তেওঁ ১৮৭৫ চনত পঞ্জাৱত 'আৰ্য সমাজ' প্ৰতিষ্ঠা কৰি এক ঈশ্বৰৰ উপাসনা প্ৰচাৰ কৰিছিল।

(ii) তেওঁ 'বেদলৈ উভতি যোৱা' বাণীৰে হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ দাঙি ধৰিছিল।

(iii) বাল্য বিবাহ, জাতি-ভেদ আৰু বহু বিবাহৰ দৰে সামাজিক ব্যাধিৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰিছিল।

(iv) 'শুদ্ধি' আন্দোলনৰ জৰিয়তে ধৰ্মান্তৰিত লোকক পুনৰ হিন্দু ধৰ্মলৈ আনিবলৈ প্ৰয়াস কৰি হিন্দু জাতীয়তাবাদ গঢ়ি তুলিছিল। (পৃষ্ঠা: ৩১, ৩২)

প্ৰশ্ন ৮: আপোনাৰ পাঠ্যপুথিত এই প্ৰশ্ন নম্বৰটো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হোৱা নাই।

(The question number is not listed in your textbook.)

প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতীয় জাতীয় জাগৰণ গঢ়ি তোলাত কেশৱ চন্দ্ৰ সেনৰ অৱদানৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: কেশৱ চন্দ্ৰ সেনৰ অৱদানসমূহ হ’ল:

(i) ব্ৰাহ্ম সমাজৰ আদৰ্শৰে ১৮৬৭ চনত মহাৰাষ্ট্ৰত 'প্ৰাৰ্থনা সমাজ' প্ৰতিষ্ঠা কৰি সংস্কাৰ আন্দোলনৰ সূচনা কৰিছিল।

(ii) তেওঁৰ প্ৰেৰণাতে সমগ্ৰ দক্ষিণ ভাৰতত সংস্কাৰমুখী এটা প্ৰবল আলোড়নৰ সৃষ্টি হৈছিল।

(iii) এই আন্দোলনে সমাজৰ অন্ধবিশ্বাস আঁতৰাই জাতীয়তাবাদী ভাবধাৰাৰ প্ৰেৰণা সঞ্চাৰ কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ৩২)

প্ৰশ্ন ১০: ভাৰতীয় জাতীয় জাগৰণ গঢ়ি তোলাত ৰামকৃষ্ণ পৰমহংসৰ অৱদানৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: ৰামকৃষ্ণ পৰমহংসৰ অৱদানসমূহ হ’ল:

(i) তেওঁ অতি সহজ-সৰল উপমাৰে ধৰ্মৰ বিশ্লেষণ আগবঢ়াই মানুহক মুগ্ধ কৰিব পাৰিছিল।

(ii) তেওঁৰ মতবাদক কেন্দ্ৰ কৰিয়েই পাছলৈ ৰামকৃষ্ণ মিছন গঢ়ি উঠিছিল।

(iii) তেওঁৰ ধৰ্মীয় দৰ্শনে স্বামী বিবেকানন্দৰ দৰে নেতাক অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল, যিয়ে পাছলৈ ভাৰতীয়ৰ মনত আত্মবিশ্বাস জগাই তুলিছিল। (পৃষ্ঠা: ৩২)

প্ৰশ্ন ১১: ভাৰতীয় জাতীয় জাগৰণ গঢ়ি তোলাত এনি বেছাণ্টৰ অৱদানৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: এনি বেছাণ্টৰ অৱদানসমূহ হ’ল:

(i) তেওঁ থিয় ছফিকেল ছ’চাইটিৰ জৰিয়তে প্ৰাচীন ভাৰতীয় সভ্যতা আৰু সংস্কৃতি পুনৰুদ্ধাৰৰ কাম কৰিছিল।

(ii) ১৮৯৮ চনত বাৰাণসীত কেন্দ্ৰীয় হিন্দু স্কুল প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।

(iii) ১৯১৬ চনত 'হোম ৰুল লীগ' প্ৰতিষ্ঠা কৰি ভাৰতীয়ৰ মাজত স্ব-শাসনৰ প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰচাৰ কৰিছিল।

(iv) তেওঁ ১৯১৭ চনত জাতীয় কংগ্ৰেছৰ প্ৰথম মহিলা সভাপতি হিচাপে নিৰ্বাচিত হৈছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৩, ৩৪)

প্ৰশ্ন ১২: 'আলিগড় আন্দোলন' কি? এই আন্দোলনে মুছলমানসকলক কেনেকৈ আধুনিক চিন্তা-চৰ্চাৰ পথ দেখুৱাইছিল লিখা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় মুছলমান সমাজক আলিগড় শিক্ষানুষ্ঠানৰ জৰিয়তে আধুনিক শিক্ষাৰে শিক্ষিত কৰি তেওঁলোকৰ মাজত জাতীয়তাবাদী ভাব-চিন্তাৰ সঞ্চাৰ কৰাটোকে আলিগড় আন্দোলন বোলা হয়। এই আন্দোলনে তলত দিয়া ধৰণে পথ দেখুৱাইছিল:

(i) ছৈয়দ আহমদ খানে মুছলমান সমাজত পাশ্চাত্য শিক্ষা বিস্তাৰৰ বাবে বিদ্যালয় আৰু বিজ্ঞান সমিতি স্থাপন কৰিছিল।

(ii) ১৮৭৫ চনত আলিগড় মহম্মদান এংলো ইণ্ডিয়ান কলেজ প্ৰতিষ্ঠা কৰি জ্ঞান চৰ্চাৰ কেন্দ্ৰ গঢ়ি তুলিছিল।

(iii) এই শিক্ষাই এচাম শিক্ষিত ব্যক্তিক মুছলমান সমাজত নেতৃত্ব ল’বলৈ আৰু কু-সংস্কাৰৰ পৰা মুক্ত হ’বলৈ সহায় কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৪-৩৬)

প্ৰশ্ন ১৩: 'বাতৰি কাকত'ৰ জন্মই কেনেকৈ ভাৰতীয়সকলৰ মাজত জাতীয়তাবাদী চিন্তাৰ উদ্রেক ঘটাইছিল বর্ণনা কৰা।

উত্তৰ: বাতৰি কাকতৰ প্ৰভাৱসমূহ হ’ল:

(i) আঞ্চলিক ভাষাত প্ৰকাশিত বাতৰি কাকতসমূহে (যেনে—অমৃত বাজাৰ পত্ৰিকা, বংগ দৰ্শন) জাতীয়তাবাদ গঢ়ি তোলাত বিশেষ অৰিহণা যোগাইছিল।

(ii) এই কাকতসমূহে ইংৰাজ শাসনে ভাৰতীয়ক কৰা অৰ্থনৈতিক শোষণৰ স্বৰূপটো উদঙাই দিছিল।

(iii) দুৰ্ভিক্ষৰ সময়ত চৰকাৰৰ উদাসীনতাৰ চোকা সমালোচনা কৰি জনমত গঢ়ি তুলিছিল।

(iv) চৰকাৰে আৰোপ কৰা কুখ্যাত 'প্ৰেছ আইন'ৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ কৰি ভাৰতীয়ৰ মনত আত্মমৰ্যদা আৰু বিদ্ৰোহৰ ভাব জগাইছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৬-৩৮)

প্ৰশ্ন ১৪: ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ জন্মৰ ইতিহাস সম্পর্কে এটি চমু টোকা লিখা।

উত্তৰ: অৱসৰপ্ৰাপ্ত অসামৰিক বিষয়া এলেন অক্টেভিয়ান হিউমৰ প্ৰচেষ্টাত ১৮৮৩ চনত সৰ্বভাৰতীয় জাতীয় অনুষ্ঠান গঠনৰ যো-জা আৰম্ভ হয়। ১৮৮৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২৮ ডিচেম্বৰত বোম্বাইৰ গকুলদাস তেজপাল সংস্কৃত কলেজত প্ৰথম মহাসভা অনুষ্ঠিত হয়। এই সভাতে উমেশচন্দ্ৰ বন্দোপাধ্যায়ক সভাপতি হিচাপে লৈ 'ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ'ৰ জন্ম হয়। ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা ৭২ জন প্ৰতিনিধিয়ে ইয়াত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৯)

প্ৰশ্ন ১৫: ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ কাৰ্যাৱলী আৰু বিকাশ সম্পর্কে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: জাতীয় কংগ্ৰেছৰ বিকাশৰ পৰ্যায়সমূহ হ’ল:

(i) আৰম্ভণিতে কংগ্ৰেছে আবেদন-নিবেদনৰ জৰিয়তে শাসনত ভাৰতীয়ৰ প্ৰতিনিধিত্ব বিচাৰিছিল।

(ii) ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ পৰা বিশেষ ফল নোপোৱাত কংগ্ৰেছৰ এচাম নেতাৰ মনত চৰমপন্থী ভাবধাৰাৰ জন্ম হয়।

(iii) ১৯০৫ চনৰ বংগ ভংগ আৰু জাপানৰ হাতত ৰুছিয়াৰ পৰাজয়ে জাতীয়তাবাদীসকলৰ সংগ্রামী চেতনা জাগ্ৰত কৰিছিল।

(iv) ১৯০৭ চনৰ চুৰাট অধিবেশনত কংগ্ৰেছ নৰমপন্থী আৰু চৰমপন্থী—এই দুটা শিবিৰত বিভক্ত হয়।

(v) দাদাভাই নৌৰজীয়ে ১৯০৬ চনত 'স্বৰাজ' প্ৰাপ্তিক কংগ্ৰেছৰ লক্ষ্য হিচাপে ঘোষণা কৰে। (পৃষ্ঠা: ৪০-৪২)

অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন

দ্বিতীয় অধ্যায় ‘ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ উন্মেষণ’ৰ পাঠ্যপুথিৰ পৰা যুগুতোৱা ২০টা অতিৰিক্ত চমু প্ৰশ্নোত্তৰ তলত দিয়া হ’ল:

প্ৰশ্ন ১: পলাচী যুদ্ধ কেতিয়া হৈছিল?

উত্তৰ: ১৭৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দত পলাচী যুদ্ধ হৈছিল। (পৃষ্ঠা: ২৪)

প্ৰশ্ন ২: কোনজন মোগল সম্ৰাটৰ মৃত্যুৰ পিছত মোগল সাম্ৰাজ্যত বিশৃংখলতাই দেখা দিছিল?

উত্তৰ: সম্ৰাট ঔৰংজেৱৰ মৃত্যুৰ পিছত মোগল সাম্ৰাজ্যত বিশৃংখলতাই দেখা দিছিল। (পৃষ্ঠা: ২৪)

প্ৰশ্ন ৩: কাৰ প্ৰচেষ্টাত ১৮৫৪ চনত ভাৰতত আধুনিক শিক্ষাৰ সূচনা হৈছিল?

উত্তৰ: চাৰ্লচ উডৰ প্ৰচেষ্টাত ১৮৫৪ চনত ভাৰতত আধুনিক শিক্ষাৰ সূচনা হৈছিল। (পৃষ্ঠা: ২৫)

প্ৰশ্ন ৪: লৰ্ড মেক’লেই কোনটো ভাষাৰ মাধ্যমেৰে পশ্চিমীয়া শিক্ষা প্ৰৱৰ্তনৰ পৰামৰ্শ দিছিল?

উত্তৰ: লৰ্ড মেক’লেই ইংৰাজী ভাষাৰ মাধ্যমেৰে পশ্চিমীয়া শিক্ষা প্ৰৱৰ্তনৰ পৰামৰ্শ দিছিল। (পৃষ্ঠা: ২৫)

প্ৰশ্ন ৫: ‘বন্দে মাতৰম’ গীতটি কোনখন উপন্যাসৰ পৰা লোৱা হৈছে?

উত্তৰ: ‘বন্দে মাতৰম’ গীতটি ‘আনন্দ মঠ’ উপন্যাসৰ পৰা লোৱা হৈছে। (পৃষ্ঠা: ২৬)

প্ৰশ্ন ৬: অসমত ৰেল যাতায়াত কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল?

উত্তৰ: ১৮৮৩ খ্ৰীষ্টাব্দত অসমত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ৰেল যাতায়াত আৰম্ভ হৈছিল। (পৃষ্ঠা: ২৬)

প্ৰশ্ন ৭: ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীত প্ৰথম ভাপৰ জাহাজৰ প্ৰচলন কোনে কৰিছিল?

উত্তৰ: ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীত প্ৰথম ভাপৰ জাহাজৰ প্ৰচলন মেজৰ জেনকিন্সে কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ২৮)

প্ৰশ্ন ৮: ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ে ১৮১৫ চনত স্থাপন কৰা অনুষ্ঠানটোৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ে ১৮১৫ চনত স্থাপন কৰা অনুষ্ঠানটোৰ নাম আছিল ‘আত্মীয় সভা’। (পৃষ্ঠা: ২৯)

প্ৰশ্ন ৯: ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ে উলিওৱা সাপ্তাহিক বাতৰি কাকতখনৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ে উলিওৱা সাপ্তাহিক বাতৰি কাকতখনৰ নাম আছিল ‘মিৰাট ইল আখবাৰ’। (পৃষ্ঠা: ৩৭)

প্ৰশ্ন ১০: আৰ্য সমাজৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন আছিল?

উত্তৰ: আৰ্য সমাজৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আছিল স্বামী দয়ানন্দ সৰস্বতী। (পৃষ্ঠা: ৩১)

প্ৰশ্ন ১১: স্বামী দয়ানন্দ সৰস্বতীয়ে প্ৰৱৰ্তন কৰা ধৰ্মান্তৰকৰণ ব্যৱস্থাটোক কি বুলি জনা যায়?

উত্তৰ: স্বামী দয়ানন্দ সৰস্বতীয়ে প্ৰৱৰ্তন কৰা ধৰ্মান্তৰকৰণ ব্যৱস্থাটোক ‘শুদ্ধি’ বুলি জনা যায়। (পৃষ্ঠা: ৩১)

প্ৰশ্ন ১২: ৰামকৃষ্ণ মিছনৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন আছিল?

উত্তৰ: ৰামকৃষ্ণ মিছনৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আছিল স্বামী বিবেকানন্দ। (পৃষ্ঠা: ৩২)

প্ৰশ্ন ১৩: স্বামী বিবেকানন্দই কোনখন চহৰত অনুষ্ঠিত বিশ্ব ধৰ্মসভাত বক্তৃতা দিছিল?

উত্তৰ: ১৮৯৩ চনত আমেৰিকাৰ ছিকাগো চহৰত অনুষ্ঠিত বিশ্ব ধৰ্মসভাত স্বামী বিবেকানন্দই বক্তৃতা দিছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৩)

প্ৰশ্ন ১৪: জাতীয় কংগ্ৰেছৰ প্ৰথম মহিলা সভাপতি গৰাকীৰ নাম কি?

উত্তৰ: জাতীয় কংগ্ৰেছৰ প্ৰথম মহিলা সভাপতি গৰাকীৰ নাম আছিল মিছেছ এনি বেছাণ্ট। (পৃষ্ঠা: ৩৪)

প্ৰশ্ন ১৫: ছৈয়দ আহমদ খানে ১৮৬৪ চনত ক’ত ইংৰাজী আদৰ্শ বিদ্যালয় স্থাপন কৰিছিল?

উত্তৰ: ছৈয়দ আহমদ খানে ১৮৬৪ চনত গাজীপুৰত ইংৰাজী আদৰ্শ বিদ্যালয় স্থাপন কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৫)

প্ৰশ্ন ১৬: লৰ্ড লিটনে কিমান চনত কুখ্যাত ‘প্ৰেছ আইন’ জাৰি কৰিছিল?

উত্তৰ: লৰ্ড লিটনে ১৮৭৮ খ্ৰীষ্টাব্দত ‘প্ৰেছ আইন’ জাৰি কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৭)

প্ৰশ্ন ১৭: ইণ্ডিয়ান এছ’চিয়েচন কোনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল?

উত্তৰ: বংগীয় নেতা সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দোপাধ্যায়ে ইণ্ডিয়ান এছ’চিয়েচন প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৮)

প্ৰশ্ন ১৮: জাতীয় কংগ্ৰেছৰ প্ৰথম অধিবেশনত কোনে সভাপতিত্ব কৰিছিল?

উত্তৰ: জাতীয় কংগ্ৰেছৰ প্ৰথম অধিবেশনত উমেশচন্দ্ৰ বন্দোপাধ্যায়ে সভাপতিত্ব কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৯)

প্ৰশ্ন ১৯: ব্ৰিটিছ কমন্স সভাৰ সদস্য হোৱা প্ৰথমজন ভাৰতীয় কোন আছিল?

উত্তৰ: ব্ৰিটিছ কমন্স সভাৰ সদস্য হোৱা প্ৰথমজন ভাৰতীয় আছিল দাদাভাই নৌৰজী। (পৃষ্ঠা: ৪১)

প্ৰশ্ন ২০: ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছত ‘স্বৰাজ’ শব্দটো পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে কোনে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?

উত্তৰ: ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছত ‘স্বৰাজ’ শব্দটো পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে দাদাভাই নৌৰজীয়ে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ৪২)

অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন

দ্বিতীয় অধ্যায় ‘ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ উন্মেষণ’ৰ পৰা ২-৪ শাৰীৰ ২০টা অতিৰিক্ত চমু প্ৰশ্নোত্তৰ তলত দিয়া হ’ল:

প্ৰশ্ন ১: চিপাহী বিদ্ৰোহৰ ব্যৰ্থতাৰ পাছত ভাৰতীয়সকলৰ মনত কেনে ভাবধাৰাৰ সৃষ্টি হৈছিল?

উত্তৰ: ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ ব্যৰ্থতাৰ পাছত ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰত্যক্ষ শাসনে ভাৰতীয়ৰ মনত ক্ৰমান্বয়ে একতাৰ ভাব জগাই তুলিছিল। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে বিভিন্ন জাতি-জনগোষ্ঠী আৰু সম্প্ৰদায়ৰ মাজত ‘আমি ভাৰতীয় জনগণ’ এনে এক ৰাষ্ট্ৰীয় চেতনাৰ জন্ম হৈছিল। (পৃষ্ঠা: ২৪, ২৫)

প্ৰশ্ন ২: আধুনিক ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ ধাৰণাটো কেনেকৈ গঢ় লৈ উঠিছিল?

উত্তৰ: পাশ্চাত্য শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ ফলত ভাৰতীয়সকলে ইউৰোপৰ জাতীয়তাবাদী আন্দোলন আৰু গণতন্ত্ৰৰ ধাৰণাৰ সৈতে চিনাকি হৈছিল। ইয়াৰ লগতে যাতায়াতৰ উন্নতি আৰু সংবাদ পত্ৰৰ বিকাশে দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ মানুহক একত্ৰিত কৰি আধুনিক জাতীয়তাবাদৰ ভেটি গঢ়িছিল। (পৃষ্ঠা: ২৫, ২৬, ৩৬)

প্ৰশ্ন ৩: লৰ্ড মেক’লেই ভাৰতত ইংৰাজী শিক্ষা প্ৰৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰত কেনে যুক্তি দিছিল?

উত্তৰ: লৰ্ড মেক’লেই যুক্তি দিছিল যে ইংৰাজী শিক্ষাৰ জৰিয়তে ভাৰতত এনে এক শ্ৰেণীৰ সৃষ্টি হ’ব যিসকল তেজ-মঙহেৰে ভাৰতীয় হ’লেও ৰুচি, চৰিত্ৰ আৰু বুদ্ধিবৃত্তিত ইংৰাজ হ’ব। এই শ্ৰেণীটোৱে ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনক সহায় কৰিব বুলি তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ২৫)

প্ৰশ্ন ৪: পাশ্চাত্য শিক্ষাই ভাৰতীয় শিক্ষিত সমাজৰ মনত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?

উত্তৰ: পাশ্চাত্য শিক্ষাই ভাৰতীয় শিক্ষিত সমাজৰ দৃষ্টিভংগী সলনি কৰিছিল আৰু তেওঁলোকক যুক্তিৰে কথা বিবেচনা কৰিবলৈ শিকাইছিল। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ মাজত জাতীয়তা, স্বশাসন আৰু গণতন্ত্ৰৰ প্ৰতি ধাউতি বাঢ়িছিল আৰু পৰাধীনতাৰ পৰা মুক্তিৰ হেঁপাহ জাগিছিল। (পৃষ্ঠা: ২৫)

প্ৰশ্ন ৫: ‘বন্দে মাতৰম’ গীতটিৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰ: বঙ্কিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়ৰ ‘আনন্দ মঠ’ উপন্যাসৰ অন্তৰ্গত ‘বন্দে মাতৰম’ গীতটিয়ে ভাৰতীয়সকলৰ মাজত দেশপ্ৰেমৰ এক জোৱাৰ আনিছিল। এই গীতটি ভাৰতীয় স্বাধীনতা সংগ্ৰামীসকলৰ বাবে এক অনুপ্ৰেৰণাৰ উৎস হৈ পৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ২৬)

প্ৰশ্ন ৬: ৰেল যাতায়াতৰ সূচনাই ভাৰতীয় সমাজত কেনে পৰিৱৰ্তন আনিছিল?

উত্তৰ: ১৮৫৩ চনত আৰম্ভ হোৱা ৰেল যাতায়াতে ভাৰতৰ বিভিন্ন দুৰৱৰ্তী অঞ্চলৰ মাজত যোগাযোগ সহজ কৰি তুলিছিল। ইয়াৰ ফলত বিভিন্ন জাতি-ধৰ্মৰ মানুহ একেলগে ভ্ৰমণ কৰাৰ সুযোগ পাইছিল আৰু তেওঁলোকৰ মাজৰ সামাজিক ব্যৱধান তথা সংকীৰ্ণতা কমি আহিছিল। (পৃষ্ঠা: ২৬)

প্ৰশ্ন ৭: লৰ্ড ডেলহাউছীৰ কাৰ্যকালত ডাক আৰু টেলিগ্ৰাফ ব্যৱস্থাৰ কেনে উন্নতি হৈছিল?

উত্তৰ: লৰ্ড ডেলহাউছীৰ দিনত সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে কম খৰচত চিঠি-পত্ৰ আদান-প্ৰদানৰ বাবে ডাক টিকটৰ প্ৰচলন কৰা হৈছিল। একে সময়তে টেলিগ্ৰাফ ব্যৱস্থাৰ সম্প্ৰসাৰণে দেশৰ শাসনকাৰ্যৰ লগতে সংবাদ আদান-প্ৰদানৰ ক্ষেত্ৰত এক বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনিছিল। (পৃষ্ঠা: ২৬)

প্ৰশ্ন ৮: ব্ৰাহ্ম সমাজৰ প্ৰধান লক্ষ্যসমূহ কি কি আছিল?

উত্তৰ: ১৮২৮ চনত ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ে প্ৰতিষ্ঠা কৰা ব্ৰাহ্ম সমাজৰ প্ৰধান লক্ষ্য আছিল এক ঈশ্বৰৰ উপাসনা প্ৰচাৰ কৰা আৰু হিন্দু ধৰ্মৰ কু-সংস্কাৰসমূহ আঁতৰ কৰা। ইয়াৰ উপৰিও সতীদাহ প্ৰথা নিৰ্মূল আৰু নাৰী শিক্ষাৰ প্ৰসাৰত ই গুৰুত্ব দিছিল। (পৃষ্ঠা: ২৯)

প্ৰশ্ন ৯: সতীদাহ প্ৰথা কেনেকৈ আৰু কাৰ প্ৰচেষ্টাত বন্ধ হৈছিল?

উত্তৰ: ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা আৰু প্ৰচেষ্টাৰ ফলত ১৮২৯ চনত লৰ্ড উইলিয়াম বেন্টিংকে আইনী প্ৰক্ৰিয়াৰে সতীদাহ প্ৰথা নিষিদ্ধ কৰিছিল। ই আছিল ভাৰতীয় সমাজ সংস্কাৰ আন্দোলনৰ এক অন্যতম ডাঙৰ সফলতা। (পৃষ্ঠা: ২৯)

প্ৰশ্ন ১০: আৰ্য সমাজে হিন্দু ধৰ্মৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে কেনে পদক্ষেপ লৈছিল?

উত্তৰ: স্বামী দয়ানন্দ সৰস্বতীয়ে ‘বেদলৈ উভতি যোৱা’ বাণীৰে হিন্দু ধৰ্মৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰিব বিচাৰিছিল। তেওঁ ‘শুদ্ধি’ আন্দোলনৰ জৰিয়তে অন্য ধৰ্মলৈ যোৱা লোকক পুনৰ হিন্দু ধৰ্মলৈ ওভতাই অনাৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ৩১)

প্ৰশ্ন ১১: প্ৰাৰ্থনা সমাজৰ কাৰ্যাৱলীৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: মহাৰাষ্ট্ৰত কেশৱ চন্দ্ৰ সেনৰ অনুপ্ৰেৰণাত ১৮৬৭ চনত প্ৰাৰ্থনা সমাজ প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল। মহাদেৱ গোবিন্দ ৰাণাডেৰ নেতৃত্বত এই অনুষ্ঠানে বিধবা বিবাহ, নাৰী শিক্ষা আৰু অস্পৃশ্যতা দূৰীকৰণৰ বাবে সক্ৰিয়ভাৱে কাম কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ৩২)

প্ৰশ্ন ১২: ৰামকৃষ্ণ মিছনে কেনেকৈ জনসেৱাৰ কাম কৰিছিল?

উত্তৰ: স্বামী বিবেকানন্দই ১৮৯৭ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা ৰামকৃষ্ণ মিছনে ‘জীৱই শিৱ’ এই দৰ্শনেৰে জনসেৱাত ব্ৰতী হৈছিল। এই অনুষ্ঠানে বানপানী, দুৰ্ভিক্ষ আৰু মহামাৰীৰ সময়ত আৰ্তজনক সহায় কৰাৰ লগতে শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ উন্নতিৰ বাবে কাম কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ৩২)

প্ৰশ্ন ১৩: থিয় ছফিকেল ছ’চাইটিৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল?

উত্তৰ: এই ছ’চাইটিৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল বিশ্ব ভাতৃত্ববোধ গঢ়ি তোলা আৰু প্ৰাচীন ধৰ্ম তথা দৰ্শনৰ চৰ্চা কৰা। এনি বেছাণ্টৰ নেতৃত্বত এই অনুষ্ঠানে ভাৰতীয়সকলক নিজৰ ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰতি গৌৰৱবোধ কৰিবলৈ শিকাইছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৩)

প্ৰশ্ন ১৪: ছৈয়দ আহমদ খানে মুছলমান সমাজৰ উন্নতিৰ বাবে কিয় ইংৰাজী শিক্ষাৰ পোষকতা কৰিছিল?

উত্তৰ: ছৈয়দ আহমদ খানে অনুভৱ কৰিছিল যে আধুনিক ইংৰাজী শিক্ষা অবিহনে মুছলমান সমাজৰ উন্নতি সম্ভৱ নহয়। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে এই শিক্ষাইহে মুছলমানসকলক চৰকাৰী চাকৰিৰ যোগ্য কৰি তুলিব আৰু তেওঁলোকৰ মাজৰ পৰা অন্ধবিশ্বাস দূৰ কৰিব। (পৃষ্ঠা: ৩৪, ৩৫)

প্ৰশ্ন ১৫: ভাৰতীয় সংবাদ পত্ৰই কেনেকৈ ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে জনমত গঢ়িছিল?

উত্তৰ: বাতৰি কাকতসমূহে ইংৰাজ শাসকৰ বৈষম্যমূলক নীতি আৰু অৰ্থনৈতিক শোষণৰ কথা নিৰ্ভীকভাৱে প্ৰকাশ কৰিছিল। বিশেষকৈ দুৰ্ভিক্ষৰ সময়ত চৰকাৰৰ উদাসীনতাৰ ছবি দাঙি ধৰি ই জনসাধাৰণক চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে একগোট হ’বলৈ প্ৰেৰণা দিছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৬, ৩৭)

প্ৰশ্ন ১৬: ১৮৭৮ চনৰ ‘প্ৰেছ আইন’ (Vernacular Press Act) কি আছিল?

উত্তৰ: লৰ্ড লিটনে ১৮৭৮ চনত ভাৰতীয় সংবাদ পত্ৰৰ কণ্ঠৰোধ কৰাৰ উদ্দেশ্যে এই আইন জাৰি কৰিছিল। এই আইনৰ জৰিয়তে চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে যিকোনো ধৰণৰ লেখা প্ৰকাশ কৰাটো নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল আৰু বাতৰি কাকতৰ ওপৰত কঠোৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপ কৰা হৈছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৭)

প্ৰশ্ন ১৭: ইণ্ডিয়ান এছ’চিয়েচনে কিয় সৰ্বভাৰতীয় আন্দোলনৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ কৰিছিল?

উত্তৰ: ব্ৰিটিছ চৰকাৰে অসামৰিক সেৱাৰ পৰীক্ষাৰ্থীৰ বয়স কমাই দিয়াৰ ফলত ভাৰতীয় শিক্ষিত সমাজৰ মাজত তীব্ৰ অসন্তুষ্টিৰ সৃষ্টি হৈছিল। ইয়াৰ প্ৰতিবাদ কৰিবলৈ আৰু ভাৰতীয়ৰ ৰাজনৈতিক অধিকাৰৰ বাবে যুঁজিবলৈ সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দোপাধ্যায়ে এক সৰ্বভাৰতীয় সংগঠনৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৮)

প্ৰশ্ন ১৮: এলেন অক্টেভিয়ান হিউমে জাতীয় কংগ্ৰেছ গঠনত কেনে ভূমিকা লৈছিল?

উত্তৰ: অৱসৰপ্ৰাপ্ত ইংৰাজ বিষয়া এলেন অক্টেভিয়ান হিউমে ভাৰতীয় শিক্ষিত সমাজৰ মনৰ ক্ষোভক এক নিয়মতান্ত্ৰিক পথ দিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। তেওঁ কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ স্নাতকসকলক সম্বোধন কৰি এখন মুকলি পত্ৰ লিখিছিল আৰু এক জাতীয় অনুষ্ঠান গঠনৰ বাবে আহ্বান জনাইছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৯)

প্ৰশ্ন ১৯: জাতীয় কংগ্ৰেছৰ চৰমপন্থী গোটটোৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হৈছিল?

উত্তৰ: ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ পৰা আবেদন-নিবেদনৰ জৰিয়তে একো সুফল নোপোৱাত কংগ্ৰেছৰ এচাম ডেকা নেতাৰ মাজত হতাশাৰ সৃষ্টি হৈছিল। তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰিছিল যে কেৱল আবেদন কৰি নহয়, বৰঞ্চ ত্যাগ আৰু সংগ্ৰামৰ জৰিয়তেহে স্বৰাজ লাভ কৰিব পাৰি। (পৃষ্ঠা: ৪১)

প্ৰশ্ন ২০: দাদাভাই নৌৰজীয়ে ‘স্বৰাজ’ শব্দটোৰ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে কি বুজাব বিচাৰিছিল?

উত্তৰ: ১৯০৬ চনৰ কংগ্ৰেছ অধিবেশনত দাদাভাই নৌৰজীয়ে ‘স্বৰাজ’ অৰ্থাৎ ভাৰতীয়সকলৰ বাবে স্ব-শাসনৰ দাবী তুলিছিল। তেওঁৰ মতে ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ ভিতৰতে থাকি ভাৰতীয়ই নিজৰ দেশ নিজে শাসন কৰাৰ অধিকাৰ পোৱাটোৱেই আছিল স্বৰাজৰ মূল লক্ষ্য। (পৃষ্ঠা: ৪২)

অতিৰিক্ত দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰথম অধ্যায়ৰ দৰেই দ্বিতীয় অধ্যায় ‘ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ উন্মেষণ’ৰ পৰা পাঠ্যপুথিৰ তথ্যৰ ভিত্তিত ২০টা অতিৰিক্ত দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ পইণ্ট আকাৰে তলত দিয়া হ’ল:

প্ৰশ্ন ১: ভাৰতত ব্ৰিটিছ শাসনৰ প্ৰাৰম্ভিক ইতিহাস আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতত ব্ৰিটিছ শাসনৰ আৰম্ভণিৰ দিশসমূহ হ’ল:

(i) ১৭৫৭ চনৰ পলাচী যুদ্ধত ৰবাৰ্ট ক্লাইৱে নবাব ছিৰাজ উদ্দৌলাক পৰাস্ত কৰি ব্ৰিটিছ শাসনৰ পাতনি মেলে।

(ii) অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ প্রশাসনে সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষক গ্ৰাস কৰে।

(iii) ব্ৰিটিছ শাসনৰ এশ বছৰ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত ১৮৫৭ চনত চিপাহী বিদ্ৰোহৰ সূত্ৰপাত হয়।

(iv) চিপাহী বিদ্ৰোহক ভাৰতৰ ‘ৰাজনৈতিক মুক্তিৰ আন্দোলন’ বুলি অভিহিত কৰা হয়।

(v) এই বিদ্ৰোহৰ পৰাই ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ এক নতুন যুগৰ সূচনা হয়।

প্ৰশ্ন ২: পাশ্চাত্য শিক্ষাই ভাৰতীয় সমাজত কেনেকৈ বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনিছিল?

উত্তৰ: পাশ্চাত্য শিক্ষাৰ প্ৰভাৱসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

(i) পাশ্চাত্য শিক্ষাই ভাৰতীয় শিক্ষিত সমাজৰ দৃষ্টিভংগী সলনি কৰিছিল আৰু তেওঁলোকক যুক্তিৰে কথা বিবেচনা কৰিবলৈ শিকাইছিল।

(ii) এই শিক্ষাৰ জৰিয়তে ভাৰতীয়সকলে পাশ্চাত্যৰ জাতীয়তাবাদ, স্বশাসন আৰু গণতন্ত্ৰৰ ধাৰণা লাভ কৰিছিল।

(ii) শিক্ষিত ভাৰতীয়সকলে মিণ্টন, মিল, শ্বেলী দৰে চিন্তাবিদৰ ৰচনা পঢ়ি স্বাধীনতাৰ প্ৰতি আগ্ৰহী হৈ উঠিছিল।

(iii) পাশ্চাত্য শিক্ষাৰ প্ৰসাৰে বিভিন্ন অঞ্চলৰ শিক্ষিত লোকক একত্ৰিত কৰি এক ৰাষ্ট্ৰীয় চেতনা গঢ়ি তুলিছিল।

(iv) এই শিক্ষাই ভাৰতীয় সমাজৰ পৰা অন্ধবিশ্বাস আঁতৰোৱাত সহায় কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: লৰ্ড ডেলহাউছীৰ দিনত হোৱা যাতায়াত আৰু যোগাযোগৰ উন্নতিৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: যাতায়াতৰ উন্নতিৰ দিশসমূহ হ’ল:

(i) ডেলহাউছীৰ দিনত ভাৰতত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ১৮৫৩ চনত ৰেলপথৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়।

(ii) গ্ৰেণ্ড ট্ৰাঙ্ক ৰোড আৰু অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলপথসমূহ উন্নত কৰি তোলা হয়।

(iii) ১৮৩৯ চনত কলিকতা আৰু ডায়মণ্ড হাৰবাৰৰ মাজত টেলিগ্ৰাফ ব্যৱস্থাৰ সূচনা কৰা হয়।

(iv) ১৮৫৪ চনত আধুনিক ডাক টিকটৰ প্ৰচলন কৰি চিঠিপত্ৰ আদান-প্ৰদানৰ সুবিধা কৰা হয়।

(v) ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীত ভাপৰ জাহাজৰ প্ৰচলনে অসমৰ সৈতে যোগাযোগ সহজ কৰি তোলে।

প্ৰশ্ন ৪: ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ে ভাৰতীয় সমাজ সংস্কাৰত লোৱা ভূমিকা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ৰামমোহন ৰায়ৰ সংস্কাৰমূলক কামবোৰ হ’ল:

(i) তেওঁ ১৮২৮ চনত ‘ব্ৰাহ্ম সভা’ প্ৰতিষ্ঠা কৰি একশ্বৰবাদৰ আদৰ্শ প্ৰচাৰ কৰিছিল।

(ii) ৰামমোহন ৰায়ৰ বলিষ্ঠ প্ৰচেষ্টাতে ১৮২৯ চনত সতীদাহ প্ৰথা চৰকাৰীভাৱে নিষিদ্ধ হয়।

(iii) তেওঁ বহু বিবাহ, বাল্য বিবাহ আৰু জাতিভেদ প্ৰথাৰ দৰে সামাজিক ব্যাধিৰ বিৰোধিতা কৰিছিল।

(iv) পাশ্চাত্য শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে তেওঁ কলিকতাত হিন্দু কলেজ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।

(v) তেওঁক ‘আধুনিক ভাৰতৰ নিৰ্মাতা’ আৰু ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ অগ্ৰদূত বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৫: স্বামী দয়ানন্দ সৰস্বতী আৰু আৰ্য সমাজৰ অৱদান মূল্যায়ন কৰা।

উত্তৰ: আৰ্য সমাজৰ কাৰ্যাৱলীসমূহ হ’ল:

(i) ১৮৭৫ চনত স্বামী দয়ানন্দ সৰস্বতীয়ে পঞ্জাৱত আৰ্য সমাজ প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

(ii) তেওঁ ‘বেদলৈ উভতি যোৱা’ শ্লোগান দি হিন্দু ধৰ্মৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰিব বিচাৰিছিল।

(iii) আৰ্য সমাজে মূৰ্তি পূজা, বলি বিধান আৰু পুৰোহিত তন্ত্ৰৰ বিৰোধিতা কৰিছিল।

(iv) ‘শুদ্ধি’ আন্দোলনৰ জৰিয়তে ধৰ্মান্তৰিত হিন্দুসকলক পুনৰ নিজ ধৰ্মলৈ ওভতাই অনাৰ কাম কৰিছিল।

(v) এই অনুষ্ঠানে ভাৰতীয়ৰ মনত এক শক্তিশালী হিন্দু জাতীয়তাবাদ গঢ়ি তুলিছিল।

প্ৰশ্ন ৬: স্বামী বিবেকানন্দই ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?

উত্তৰ: বিবেকানন্দৰ অৱদানসমূহ হ’ল:

(i) তেওঁ ১৮৯৩ চনত ছিকাগোৰ ধৰ্মসভাত বক্তৃতা দি হিন্দু ধৰ্মৰ আধ্যাত্মিক গৌৰৱ বিশ্বত প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

(ii) তেওঁৰ বাণীয়ে ভাৰতীয় যুৱক-যুৱতীসকলক নিৰ্ভীক আৰু আত্মবিশ্বাসী হ’বলৈ শিকাইছিল।

(iii) ‘জীৱই শিৱ’ এই আদৰ্শৰে ১৮৯৭ চনত তেওঁ ৰামকৃষ্ণ মিছন প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

(iv) তেওঁ ধৰ্মক সামাজিক সেৱাৰ লগত যুক্ত কৰি এক নতুন জাতীয়তাবাদী দৰ্শনৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

(v) বিবেকানন্দৰ ব্যক্তিত্বই ভাৰতীয়ৰ মনৰ পৰা হীনমন্যতা আঁতৰাই জাতীয় গৌৰৱবোধ জগাইছিল।

প্ৰশ্ন ৭: এনি বেছাণ্ট আৰু থিয় ছফিকেল ছ’চাইটিৰ কাৰ্যাৱলী বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: এনি বেছাণ্টৰ ভূমিকা তলত দিয়া হ’ল:

(i) ১৮৮৬ চনত মাদ্ৰাজত থিয় ছফিকেল ছ’চাইটিৰ মুখ্য কাৰ্যালয় স্থাপন কৰা হয়।

(ii) এনি বেছাণ্টে প্ৰাচীন ভাৰতীয় ধৰ্ম আৰু দৰ্শনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শিক্ষা বিস্তাৰৰ কাম কৰিছিল।

(iii) তেওঁ ১৮৯৮ চনত বাৰাণসীত কেন্দ্ৰীয় হিন্দু স্কুল প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।

(iv) ১৯১৬ চনত ‘হোম ৰুল লীগ’ গঠন কৰি ভাৰতীয়ৰ স্বশাসনৰ বাবে আন্দোলন চলাইছিল।

(v) তেওঁৰ প্ৰচেষ্টাত ভাৰতীয়সকলে নিজৰ ঐতিহ্যৰ প্ৰতি সচেতন হৈ উঠিছিল।

প্ৰশ্ন ৮: আলিগড় আন্দোলনে মুছলমান সমাজলৈ কেনে ধৰণৰ আধুনিকতা আনিছিল?

উত্তৰ: আলিগড় আন্দোলনৰ প্ৰভাৱসমূহ হ’ল:

(i) ছৈয়দ আহমদ খানে মুছলমান সমাজত পাশ্চাত্য শিক্ষাৰ বিস্তাৰৰ বাবে আলিগড় আন্দোলন আৰম্ভ কৰিছিল।

(ii) ১৮৭৫ চনত আলিগড় মহম্মদান এংলো ওৰিয়েন্টাল কলেজ প্ৰতিষ্ঠা কৰি মুছলমান শিক্ষাৰ কেন্দ্ৰ গঢ়ি তোলে।

(iii) এই আন্দোলনে মুছলমান সমাজৰ পৰা পৰ্দা প্ৰথা আৰু বহু বিবাহৰ দৰে অন্ধবিশ্বাস আঁতৰাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।

(iv) আধুনিক বিজ্ঞান আৰু সাহিত্য চৰ্চাৰ বাবে ছৈয়দ আহমদ খানে ‘ছায়েন্টিফিক ছ’চাইটি’ স্থাপন কৰিছিল।

(v) এই আন্দোলনে এচাম শিক্ষিত মুছলমান বুদ্ধিজীৱীৰ সৃষ্টি কৰিছিল যিয়ে সমাজখনক নেতৃত্ব দিছিল।

প্ৰশ্ন ৯: ১৮৭৮ চনৰ প্ৰেছ আইন আৰু ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: প্ৰেছ আইনৰ বিষয়ে তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

(i) ১৮৭৮ খ্ৰীষ্টাব্দত লৰ্ড লিটনে ভাৰতীয় সংবাদ পত্ৰৰ স্বাধীনতা খৰ্ব কৰিবলৈ এই আইন জাৰি কৰিছিল।

(ii) এই আইন অনুসৰি চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে যিকোনো ধৰণৰ লেখা প্ৰকাশ কৰাটো দণ্ডনীয় অপৰাধ আছিল।

(iii) চৰকাৰে বাতৰি কাকতৰ পৰা আৰ্থিক জামিন বিচাৰিব পাৰিছিল আৰু প্ৰয়োজন হ’লে ছপাশাল বাজেয়াপ্ত কৰিব পাৰিছিল।

(iv) এই কুখ্যাত আইনৰ বিৰুদ্ধে ভাৰতীয় শিক্ষিত সমাজৰ মাজত প্ৰবল প্ৰতিবাদ গঢ়ি উঠিছিল।

(v) ইয়াৰ ফলস্বৰূপে ভাৰতীয়সকলৰ মাজত ৰাজনৈতিক সচেতনতা আৰু একতা বৃদ্ধি পাইছিল।

প্ৰশ্ন ১০: ইণ্ডিয়ান এছ’চিয়েচন গঠনৰ পটভূমি আৰু উদ্দেশ্য আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ইণ্ডিয়ান এছ’চিয়েচনৰ দিশসমূহ হ’ল:

(i) ১৮৭৬ খ্ৰীষ্টাব্দত সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দোপাধ্যায়ৰ নেতৃত্বত কলিকতাত ইণ্ডিয়ান এছ’চিয়েচন গঠিত হয়।

(ii) ভাৰতীয় শিক্ষিত সমাজৰ ৰাজনৈতিক আশা-আকাংক্ষাক একত্ৰিত কৰা ইয়াৰ প্ৰধান লক্ষ্য আছিল।

(iii) আই চি এছ পৰীক্ষাৰ বয়স হ্ৰাস কৰাৰ বিৰুদ্ধে এই অনুষ্ঠানে দেশজুৰি আন্দোলন চলাইছিল।

(iv) সৰ্বভাৰতীয় পৰ্যায়ত ৰাজনৈতিক জাগৰণ সৃষ্টি কৰিবলৈ ই এক শক্তিশালী মঞ্চ হিচাপে কাম কৰিছিল।

(v) এই সংগঠনটোৱে পাছলৈ ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ গঠনৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১১: এলেন অক্টেভিয়ান হিউমৰ ভূমিকা আৰু জাতীয় কংগ্ৰেছৰ জন্মৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: হিউমৰ ভূমিকা আৰু কংগ্ৰেছৰ জন্মৰ ইতিহাস হ’ল:

(i) অৱসৰপ্ৰাপ্ত ইংৰাজ বিষয়া এলেন অক্টেভিয়ান হিউমে এক সৰ্বভাৰতীয় জাতীয় সংগঠন গঠনৰ প্ৰচেষ্টা চলাইছিল।

(ii) তেওঁ কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ স্নাতকসকলক সম্বোধন কৰি এখন পত্ৰ যোগে একগোট হ’বলৈ আহ্বান জনাইছিল।

(iii) হিউমৰ প্ৰচেষ্টাত ১৮৮৫ চনৰ ২৮ ডিচেম্বৰত বোম্বাইত জাতীয় কংগ্ৰেছৰ প্ৰথম অধিবেশন বহে।

(iv) উমেশচন্দ্ৰ বন্দোপাধ্যায়ৰ সভাপতিত্বত ৭২ জন প্ৰতিনিধিয়ে ইয়াত অংশ লৈছিল।

(v) হিউমে ব্ৰিটিছ চৰকাৰ আৰু ভাৰতীয়ৰ মাজত এটা সংযোগকাৰী সেতু হিচাপে কংগ্ৰেছক গঢ়ি তুলিব বিচাৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১২: জাতীয় কংগ্ৰেছৰ নৰমপন্থী যুগৰ কাৰ্যাৱলীৰ বিষয়ে এটি টোকা লিখা।

উত্তৰ: নৰমপন্থী সকলৰ কাৰ্যাৱলী এনেধৰণৰ:

(i) জন্মৰ পৰা ১৯০৫ চনলৈকে কংগ্ৰেছত নৰমপন্থী নেতাসকলৰ প্ৰভাৱ বেছি আছিল।

(ii) তেওঁলোকে ব্ৰিটিছৰ শাসন ব্যৱস্থাৰ ভিতৰতে থাকি আবেদন-নিবেদনৰ জৰিয়তে সংস্কাৰ বিচাৰিছিল।

(iii) শাসনত ভাৰতীয়ৰ প্ৰতিনিধিত্ব বৃদ্ধি আৰু কৰ হ্ৰাস কৰিবলৈ তেওঁলোকে দাবী জনাইছিল।

(iv) তেওঁলোকে ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰতি অনুগত থাকি নিয়মতান্ত্ৰিক উপায়েৰে আন্দোলন চলাইছিল।

(v) দাদাভাই নৌৰজী, উমেশচন্দ্ৰ বন্দোপাধ্যায় (উমেশ চন্দ্র ব্যানার্জী) আদি আছিল এই যুগৰ প্ৰধান নেতা।

প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতত চৰমপন্থী ভাবধাৰাৰ উত্থানৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: চৰমপন্থী ভাবধাৰাৰ উত্থানৰ কাৰণসমূহ হ’ল:

(i) নৰমপন্থীসকলৰ আবেদন-নিবেদনৰ নীতিক চৰকাৰে গুৰুত্ব নিদিয়াৰ বাবে এচাম নেতাৰ মনত অসন্তুষ্টি বাঢ়িছিল।

(ii) ১৮৯৬-৯৭ চনৰ প্লেগ মহামাৰী আৰু দুৰ্ভিক্ষৰ সময়ত চৰকাৰৰ উদাসীনতাই জনসাধাৰণক ক্ষুব্ধ কৰিছিল।

(iii) ১৯০৫ চনত লৰ্ড কাৰ্জনৰ বংগ ভংগ পৰিকল্পনাই জাতীয় আন্দোলনক অধিক উগ্ৰ কৰি তোলে।

(iv) আন্তৰ্জাতিক পৰ্যায়ত জাপানৰ দৰে সৰু দেশৰ হাতত ৰুছিয়াৰ পৰাজয়ে ভাৰতীয়ক সাহসী কৰি তুলিছিল।

(v) লাল-বাল-পাল অৰ্থাৎ লালা লাজপত ৰায়, বাল গঙ্গাধৰ তিলক আৰু বিপিন চন্দ্ৰ পালৰ নেতৃত্বই এই ধাৰণাক জনপ্ৰিয় কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: ১৯০৭ চনৰ চুৰাট অধিবেশনত কংগ্ৰেছৰ বিভাজন কেনেকৈ হৈছিল?

উত্তৰ: চুৰাট বিভাজনৰ দিশসমূহ হ’ল:

(i) ১৯০৫ চনৰ পৰা কংগ্ৰেছৰ ভিতৰত নৰমপন্থী আৰু চৰমপন্থীৰ মাজত মতভেদ তীব্ৰ হৈছিল।

(ii) ১৯০৭ চনৰ চুৰাট অধিবেশনত সভাপতিৰ নিৰ্বাচনক কেন্দ্ৰ কৰি দুয়োটা পক্ষৰ মাজত সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়।

(iii) চৰমপন্থীসকলে স্বৰাজ আৰু স্বদেশী আন্দোলনক অধিক সক্ৰিয় কৰিব বিচাৰিছিল।

(iv) মতভেদ ইমানেই বাঢ়িছিল যে অৱশেষত কংগ্ৰেছ দুটা শিবিৰত বিভক্ত হৈ পৰে।

(v) ইয়াৰ ফলত কিছুদিনৰ বাবে জাতীয় আন্দোলনৰ গতি স্থবিৰ হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: দাদাভাই নৌৰজীৰ ‘ধনৰ বহির্গমন’ (Drain of Wealth) তত্ত্বৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: দাদাভাই নৌৰজীৰ তত্ত্বৰ মূল দিশসমূহ হ’ল:

(i) তেওঁ প্ৰথমবাৰৰ বাবে যুক্তি দিছিল যে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতৰ ধন-সম্পদ পদ্ধতিগতভাৱে ইংলেণ্ডলৈ লৈ গৈছে।

(ii) ভাৰতীয় সামগ্ৰীৰ ওপৰত অতিৰিক্ত কৰ আৰু ব্ৰিটিছ কৰ্মচাৰীৰ দৰমহাৰ নামত ভাৰতৰ অৰ্থনীতি জুৰুলা কৰা হৈছিল।

(iii) নৌৰজীয়ে তেওঁৰ ‘পভাৰ্টি এণ্ড আন-ব্ৰিটিছ ৰুল ইন ইণ্ডিয়া’ নামৰ গ্ৰন্থত এই শোষণৰ স্বৰূপ উদঙাই দিছিল।

(iv) তেওঁৰ এই গ্ৰন্থই ভাৰতীয়ৰ মাজত অৰ্থনৈতিক জাতীয়তাবাদ গঢ়ি তোলাত সহায় কৰিছিল।

(v) তেওঁক ‘ভাৰতৰ ৰাজনীতিৰ পিতামহ’ বুলি সন্মান জনোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ১৬: আধুনিক ভাৰতত ছপাশালৰ ভূমিকা আৰু জাতীয়তাবাদত ইয়াৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ছপাশালৰ ভূমিকা তলত দিয়া হ’ল:

(i) ১৭৯৭ চনত শ্ৰীৰামপুৰত প্ৰথম ছপাশাল স্থাপন হোৱাৰ পিছত কিতাপ আৰু বাতৰি কাকতৰ প্ৰকাশ বৃদ্ধি পায়।

(ii) ছপাশালৰ জৰিয়তে ভাৰতীয়সকলে পাশ্চাত্যৰ সাহিত্য আৰু নতুন জ্ঞান লাভ কৰাৰ সুযোগ পায়।

(iii) কিতাপৰ সহজলভ্যতাই শিক্ষা বিস্তাৰত সহায় কৰিছিল আৰু মানুহক সচেতন কৰিছিল।

(iv) জাতীয়তাবাদী নেতাসকলে নিজৰ ভাষণ আৰু লিখনি ছপাশালৰ জৰিয়তে জনসাধাৰণৰ মাজলৈ লৈ যাব পাৰিছিল।

(v) ই বিভিন্ন অঞ্চলৰ মানুহৰ মাজত ভাৱৰ আদান-প্ৰদানৰ বাবে এক শক্তিশালী মাধ্যম হৈ পৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৭: ভাৰতীয় জাতীয় জাগৰণত খ্ৰীষ্টীয় মিছনেৰীসকলৰ ভূমিকা কেনে আছিল?

উত্তৰ: মিছনেৰীসকলৰ ভূমিকা হ’ল:

(i) খ্ৰীষ্টীয় মিছনেৰীসকলে ভাৰতত আধুনিক শিক্ষা বিস্তাৰৰ বাবে বহুতো স্কুল আৰু কলেজ স্থাপন কৰিছিল।

(ii) তেওঁলোকে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ছপাশালৰ জৰিয়তে দেশীয় ভাষাত কিতাপ ছপা কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল।

(iii) মিছনেৰীসকলৰ ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ প্ৰতিক্ৰিয়া হিচাপেই ভাৰতীয়সকলে নিজৰ ধৰ্ম সংস্কাৰ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল।

(iv) তেওঁলোকে প্ৰচলন কৰা মানৱতাবাদৰ ধাৰণাই ভাৰতীয় সমাজৰ কু-সংস্কাৰ দূৰ কৰাত পৰোক্ষভাৱে সহায় কৰিছিল।

(v) অৱশ্যে তেওঁলোকৰ ধৰ্মান্তৰকৰণ নীতিয়ে ভাৰতীয়ৰ মাজত নিজ ধৰ্মৰ প্ৰতি অধিক সচেতনতা আনি দিছিল।

প্ৰশ্ন ১৮: অমৃত বাজাৰ পত্ৰিকা আৰু বংগ দৰ্শন কাকতৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: এই কাকত দুখনৰ ভূমিকা হ’ল:

(i) অমৃত বাজাৰ পত্ৰিকাই ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ শোষণৰ বিৰুদ্ধে নিৰ্ভীকভাৱে জনমত গঢ়ি তুলিছিল।

(ii) চৰকাৰী দমন নীতিৰ বিৰুদ্ধে এই কাকতখনে দেশজুৰি প্ৰতিবাদৰ জোৱাৰ তুলিছিল।

(iii) বঙ্কিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়ৰ দ্বাৰা সম্পাদিত ‘বংগ দৰ্শন’ কাকতখনে জাতীয় গৌৰৱ আৰু ঐতিহ্যৰ বিষয়ে প্ৰচাৰ কৰিছিল।

(iv) এই কাকতসমূহৰ যোগেদি শিক্ষিত ভাৰতীয়সকলে ব্ৰিটিছ শাসনৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ জানিব পাৰিছিল।

(v) চৰকাৰে আৰোপ কৰা প্ৰেছ আইনৰ বিৰুদ্ধে এই কাকতসমূহে জনসাধাৰণক সজাগ কৰি তুলিছিল।

প্ৰশ্ন ১৯: ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলনসমূহে কেনেকৈ সামাজিক প্ৰগতিৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছিল?

উত্তৰ: সামাজিক প্ৰগতিৰ দিশসমূহ হ’ল:

(i) ব্ৰাহ্ম সমাজ আৰু আৰ্য সমাজৰ দৰে অনুষ্ঠানে সমাজৰ পৰা বাল্য বিবাহ আৰু সতীদাহৰ দৰে কু-প্ৰথা নিৰ্মূলৰ বাবে কাম কৰিছিল।

(ii) এই আন্দোলনসমূহে নাৰী শিক্ষা আৰু বিধবা বিবাহৰ পোষকতা কৰি সমাজত নাৰীৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধিৰ প্ৰয়াস কৰিছিল।

(iii) জাতিভেদ প্ৰথা আৰু অস্পৃশ্যতা দূৰ কৰিবলৈ এই অনুষ্ঠানসমূহে বিশেষ গুৰুত্ব দিছিল।

(iv) ধৰ্মীয় সংস্কাৰৰ জৰিয়তে ভাৰতীয়সকলে এক ঈশ্বৰৰ উপাসনা আৰু মানৱীয় প্ৰমূল্যৰ শিক্ষা পাইছিল।

(v) এই আন্দোলনসমূহে ভাৰতীয় সমাজখনক মধ্যযুগীয় অন্ধবিশ্বাসৰ পৰা আধুনিকতাৰ দিশলৈ লৈ গৈছিল।

প্ৰশ্ন ২০: জাতীয় কংগ্ৰেছৰ প্ৰথম অধিবেশনৰ কাৰ্যসূচী আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: প্ৰথম অধিবেশনৰ দিশসমূহ হ’ল:

(i) ১৮৮৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত বোম্বাইৰ গকুলদাস তেজপাল সংস্কৃত কলেজত প্ৰথম সভা বহিছিল।

(ii) সভাত দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা অহা ৭২ জন প্ৰতিনিধিয়ে অংশ লৈছিল।

(iii) উমেশচন্দ্ৰ বন্দোপাধ্যায়ে ইয়াত সভাপতিত্ব কৰি কংগ্ৰেছৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্যসমূহ ব্যাখ্যা কৰিছিল।

(iv) অধিবেশনে শাসনত ভাৰতীয়ৰ প্ৰতিনিধিত্ব বৃদ্ধি আৰু প্ৰশাসনিক ব্যয় হ্ৰাসৰ বাবে প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিছিল।

(v) এই অধিবেশনে সৰ্বভাৰতীয় একতাৰ এক নতুন নিদৰ্শন দাঙি ধৰি জাতীয় আন্দোলনক এক সুস্থিৰ ৰূপ দিছিল।

অধ্যায়ৰ সাৰাংশ

দ্বিতীয় অধ্যায় ‘ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ উন্মেষণ’ৰ মূল বিষয়বস্তুৰ সাৰাংশ পাঠ্যপুথিৰ তথ্য অনুসৰি তলত দিয়া হ’ল:

• জাতীয়তাবাদৰ পটভূমি: ১৭৫৭ চনৰ পলাচী যুদ্ধৰ পিছত আৰম্ভ হোৱা ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহ আছিল ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ উন্মেষণৰ প্ৰথম আৰু প্ৰধান কাৰক। এই বিদ্ৰোহে ভাৰতীয়সকলৰ মাজত ‘আমি ভাৰতীয় জনগণ’ এনে এক চেতনাৰ জন্ম দিছিল। (পৃষ্ঠা: ২৪, ২৫)

• পাশ্চাত্য় শিক্ষা আৰু যাতায়াত: ১৮৫৪ চনৰ ‘উডৰ প্ৰেৰণপত্ৰ’ৰ জৰিয়তে ভাৰতত আধুনিক শিক্ষাৰ ভেটি স্থাপন হয়। পাশ্চাত্য শিক্ষাই ভাৰতীয়ক স্বশাসন আৰু গণতন্ত্ৰৰ ধাৰণা দিছিল। আনহাতে, ১৮৫৩ চনত আৰম্ভ হোৱা ৰেল যাতায়াত আৰু টেলিগ্ৰাফ ব্যৱস্থাই বিভিন্ন অঞ্চলৰ মানুহৰ মাজত যোগাযোগ বৃদ্ধি কৰি একতাৰ ভাব গঢ়ি তুলিছিল। (পৃষ্ঠা: ২৫, ২৬)

• ধৰ্ম আৰু সমাজ সংস্কাৰ আন্দোলন: ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ৰ ব্ৰাহ্ম সমাজ, স্বামী দয়ানন্দ সৰস্বতীৰ আৰ্য সমাজ, স্বামী বিবেকানন্দৰ ৰামকৃষ্ণ মিছন আৰু এনি বেছাণ্টৰ থিয় ছফিকেল ছ’চাইটি আদিয়ে সমাজৰ কু-সংস্কাৰ দূৰ কৰাৰ লগতে ভাৰতীয়সকলক নিজৰ সংস্কৃতিৰ প্ৰতি সচেতন কৰি জাতীয়তাবাদ শক্তিশালী কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ২৮-৩৩)

• আলিগড় আন্দোলন: ছৈয়দ আহমদ খানৰ নেতৃত্বত আলিগড় আন্দোলনে মুছলমান সমাজক আধুনিক শিক্ষাৰে শিক্ষিত কৰি তেওঁলোকক আধুনিক চিন্তা-চৰ্চাৰ পথ দেখুৱাইছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৪, ৩৫)

• বাতৰি কাকতৰ ভূমিকা: ‘বেংগল গেজেট’, ‘অমৃত বাজাৰ পত্ৰিকা’, ‘বংগ দৰ্শন’ আদি বাতৰি কাকতসমূহে ব্ৰিটিছৰ অৰ্থনৈতিক শোষণৰ স্বৰূপ উদঙাই দি জনমত গঢ়ি তোলাত আৰু জাতীয়তাবাদী চিন্তাৰ প্ৰসাৰত মুখ্য ভূমিকা লৈছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৬, ৩৭)

• জাতীয় কংগ্ৰেছৰ জন্ম: ১৮৮৫ চনত এলেন অক্টেভিয়ান হিউমৰ প্ৰচেষ্টাত ‘ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ’ৰ জন্ম হয়। উমেশচন্দ্ৰ বন্দোপাধ্যায়ৰ সভাপতিত্বত অনুষ্ঠিত প্ৰথম অধিবেশনে ভাৰতীয়ৰ ৰাজনৈতিক আশা-আকাংক্ষাক একত্ৰিত কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ৩৯)

• স্বৰাজ আৰু দাদাভাই নৌৰজী: দাদাভাই নৌৰজীয়ে ‘ধনৰ বহিৰ্গমন’ তত্ত্বৰ জৰিয়তে ব্ৰিটিছৰ শোষণৰ কথা দাঙি ধৰিছিল। তেওঁ ১৯০৬ চনৰ কংগ্ৰেছ অধিবেশনত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ‘স্বৰাজ’ অৰ্থাৎ ভাৰতীয়ৰ বাবে স্ব-শাসনৰ দাবী উত্থাপন কৰিছিল। (পৃষ্ঠা: ৪১, ৪২)

দ্বিতীয় অধ্যায়ৰ সাৰাংশ ইমানতে সমাপ্ত হ’ল। এই অধ্যায়ৰ বিষয়ে আৰু কিবা সহায় (Help) লাগিলে মন্তব্য (Comment) কৰি জনাব। নহ’লে তৃতীয় অধ্যায়টো (Chapter 3) পঢ়িবলৈ আৰম্ভ কৰিব পাৰে।