পোহৰৰ সৈতে ধেমালি: ছাঁ আৰু প্ৰতিফলন - অধ্যায় ৪ - আমাৰ বিজ্ঞান - সপ্তম শ্ৰেণী (ৰাজ্যিক শিক্ষা গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণ পৰিষদ)

(SCERT)

State Council of Educational Research and Training.

CLASS : VII

SUBJECT : OUR SCIENCE 

Medium : Assamese

Chapter— 4

পোহৰৰ সৈতে ধেমালি: ছাঁ আৰু প্ৰতিফলন

​অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নাৱলী  

​প্ৰশ্ন 1: শুদ্ধ উত্তৰৰ গোলটো সম্পূৰ্ণকৈ পূৰ কৰা।

(i) তলৰ কোনটো পোহৰৰ কৃত্রিম উৎস?

(a) সূর্য

(b) জোনাকী পৰুৱা

(c) জেলিমাছ

(d) বৈদ্যুতিক বাল্ব

উত্তৰ: (d) বৈদ্যুতিক বাল্ব  

​(ii) ছাঁৰ গঠনৰ বাবে তলৰ কোনটো উপাদান প্রয়োজনীয় নহয় ?

(a) পর্দা

(b) লক্ষ্যবস্তু

(c) বস্তুৰ ৰং

(d) পোহৰ উৎস

উত্তৰ: (c) বস্তুৰ ৰং  

​(iii) ছাঁৰ ৰং হৈছে -

(a) সদায় ক'লা আৰু বগা

(b) কেৱল ক'লা

(c) কেৱল বগা

(d) লক্ষ্যবস্তুৰ সৈতে একে

উত্তৰ: (b) কেৱল ক'লা  

​(iv) তলৰ কোনবিধ পদাৰ্থৰ মাজেৰে আমি দেখা পাব পাৰোঁ?

(a) এটুকুৰা লো

(b) এটুকুৰা কাঠ

(c) স্বচ্ছ কাচৰ গিলাচ

(d) এখন ডাঠ কিতাপ

উত্তৰ: (c) স্বচ্ছ কাচৰ গিলাচ  

​(v) সীমাই এখন সমতল দাপোণৰপৰা 3 মিটাৰ দূৰৈত আছে। যদি তাই দাপোণৰ পিনে কেইখোজমান আগবাঢ়ে, তেন্তে দাপোণত প্রতিবিম্বৰ আকাৰৰ কি পৰিৱৰ্তন হ'ব?

(a) আকাৰ সৰু হ'ব

(b) আকাৰ ডাঙৰ হ'ব

(c) আকাৰ একে থাকিব

(d) আকাৰ ওলোটা হ'ব

উত্তৰ: (c) আকাৰ একে থাকিব  

​প্ৰশ্ন 2: খালী ঠাই পূৰ কৰা -

(i) ছাঁৰ কোনো ________ নাই।

উত্তৰ: ৰং  

​(ii) পিনহ'ল কেমেৰাই ________ প্রতিবিম্ব গঠন কৰে।

উত্তৰ: ওলোটা  

​(iii) ৰাবাৰ ________ কিন্তু কাচ ________।

উত্তৰ: অস্বচ্ছ, স্বচ্ছ  

​(iv) যেতিয়া আমি দাপোণত চাওঁ, বাঁওহাতখন সোঁহাত যেন দেখা যায়। এনে পৰিঘটনাক ________ বুলি কোৱা হয়।

উত্তৰ: পার্শ্বীয় বিলোমন (ওলোটা হোৱা)  

​প্ৰশ্ন 3: শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা।

(i) অদীপ্তিমান বস্তুয়ে নিজে নিজৰ পোহৰ বিলায়।

উত্তৰ: অশুদ্ধ  

​(ii) পোহৰে সদায় সৰলৰেখাত গতি কৰে।

উত্তৰ: শুদ্ধ  

​(iii) পেৰিস্কোপ পোহৰৰ প্ৰতিফলন ধৰ্মৰ ওপৰত আধাৰিত।

উত্তৰ: শুদ্ধ  

​(iv) চন্দ্র দীপ্তিমান বস্তু।

উত্তৰ: অশুদ্ধ  

​প্ৰশ্ন 4: তলত দিয়াবোৰ মিলাই লিখা-

উত্তৰ:

(i) যিবোৰ বস্তুয়ে তাৰ মাজেৰে পোহৰ পাৰ হৈ যাবলৈ দিয়ে — (iii) স্বচ্ছ বস্তু

(ii) চন্দ্ৰ — (iv) অদীপ্তিমান বস্তু

(iii) যিবোৰ বস্তুয়ে নিজে নিজৰ পোহৰ বিলায় — (i) দীপ্তিমান বস্তু

(iv) কোনো পৃষ্ঠত পৰা পোহৰ উভতি অহা — (ii) প্ৰতিফলন  

​প্ৰশ্ন 5: চিন্তা কৰা আৰু উত্তৰ দিয়া।

(i) কোনা এটা বস্তুৰ এটাতকৈ অধিক ছাঁ গঠন হ'ব পাৰেনে?

উত্তৰ: হয়, কোনো এটা বস্তুৰ এটাতকৈ অধিক ছাঁ গঠন হ’ব পাৰে।

​যদি এটা বস্তুৰ চাৰিওফালে বা বেলেগ বেলেগ দিশত এটাতকৈ অধিক পোহৰৰ উৎস (যেনে— একাধিক বাল্ব, ম’বাইলৰ ফ্লেছ বা টৰ্চ) থাকে, তেন্তে প্ৰতিটো পোহৰৰ উৎসৰ বিপৰীত দিশত বস্তুটোৰ একোখনকৈ সুকীয়া ছাঁৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। ইয়াৰ এটা সহজ উদাহৰণ হৈছে খেলপথাৰত ফ্লাডলাইটৰ (floodlights) পোহৰত খেলি থকা খেলুৱৈসকলৰ গাৰ পৰা কেইবাটাও ছাঁ গঠন হোৱা দৃশ্য।

​(ii) ছাঁ এটা গঠন হ'বলৈ কি কি চৰ্তৰ প্ৰয়োজন?

উত্তৰ: ছাঁ গঠন হ'বৰ বাবে তলত উল্লেখ কৰা চৰ্তসমূহৰ প্ৰয়োজন হয়:

(i) এটা পোহৰৰ উৎস

(ii) এবিধ অস্বচ্ছ বস্তু

(iii) এখন পৰ্দা  

​(iii) পোহৰৰ উৎস নোহোৱাকৈ আমি ছাঁ দেখা পাম নে?

উত্তৰ: পোহৰৰ উৎস নোহোৱাকৈ আমি ছাঁ দেখা নাপাম, কাৰণ ছাঁ গঠন হ'বৰ বাবে এটা পোহৰৰ উৎসৰ প্ৰয়োজন হয়।  

​(iv) ধৰা হ'ল তোমাৰ এটা ৰঙা আৰু এটা নীলা বাল্ব আছে। দুয়োটা বাল্বৰ ছুইছ অন কৰা। যদি তুমি ৰঙা বাল্বটোৰ সন্মুখত এটা বস্তু ৰাখা, তেন্তে ছাঁটোৰ ৰং কি হ'ব? নীলা বাল্বটোৰ সন্মুখত বস্তুটো ৰাখিলে ছাঁটোৰ ৰঙৰ কিবা পৰিৱৰ্তন হ'ব নে?

উত্তৰ: বস্তু এটাৰ ৰং বা পোহৰৰ ৰং যিয়েই নহওঁক কিয়, বস্তুটোৰ ছাঁ সদায় ক'লা হয়। গতিকে ৰঙা বাল্বটোৰ সন্মুখত বস্তু ৰাখিলে ছাঁটোৰ ৰং ক'লাই হ'ব আৰু নীলা বাল্বটোৰ সন্মুখত বস্তুটো ৰাখিলে ছাঁটোৰ ৰঙৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নহয়, তেতিয়াও ছাঁটো ক'লাই হ'ব।  

​(v) এম্বুলেন্স এখনৰ সন্মুখত "AMBULANCE" শব্দটো কিয় ওলোটাকৈ লিখা থাকে?

উত্তৰ: এম্বুলেন্স এখনৰ সন্মুখত শব্দটো ওলোটাকৈ লিখা থাকে যাতে এম্বুলেন্সৰ আগত থকা বাহনৰ চালকে পিছলৈ চোৱা দাপোণত ইয়াক পোনকৈ "AMBULANCE" বুলি পঢ়িব পাৰে আৰু এম্বুলেন্সখনক বাট এৰি দিব পাৰে।  

​(vi) ৰাতি চন্দ্ৰটো উজ্বল দেখা যায়। সেইবাবে আমি চন্দ্রক দীপ্তিমান বস্তু বুলি ক'ব পাৰোঁ নে?

উত্তৰ: আমি চন্দ্ৰক দীপ্তিমান বস্তু বুলি ক'ব নোৱাৰোঁ, কাৰণ চন্দ্ৰবাইৰ পোহৰ নিজা পোহৰ নহয়। চন্দ্ৰ এবিধ অদীপ্তিমান বস্তু। আচলতে সূৰ্যৰ পোহৰ চন্দ্ৰপৃষ্ঠত পৰি পৃথিৱীলৈ প্ৰতিফলিত হয় বাবেহে আমি চন্দ্ৰটো উজ্জ্বল বা দেখিবলৈ পাওঁ।  

​(vii) ধৰা হ'ল তুমি আন্ধাৰ কোঠা এটাত আছা; কোঠাটোৰ বস্তুবোৰ তুমি দেখা পাবানে? কোঠাটোৰ বাহিৰত পোহৰ থাকিলে বাহিৰৰ বস্তুবোৰ দেখা পাবানে?

উত্তৰ: আন্ধাৰ কোঠাত থকা বস্তুবোৰ আমি দেখা নাপাম, কাৰণ আন্ধাৰত বস্তুবোৰ নেদেখোঁ। কিন্তু কোঠাটোৰ বাহিৰত পোহৰ থাকিলে বাহিৰৰ বস্তুবোৰ দেখা পাম, কাৰণ পোহৰতহে আমাৰ চাৰিওফালৰ বস্তুবোৰ দেখা পোৱা যায়।  

​(viii) আকাশত উৰি থকা বিমান এখনৰ ছাঁ আমি কিয় দেখা নাপাওঁ?

উত্তৰ :

কাৰণ—

​(i) অধিক উচ্চতা

​(ii) ডাঙৰ পোহৰৰ উৎস

OR

উত্তৰ : আকাশত উৰি থকা বিমান এখনৰ ছাঁ মাটিত দেখা নোপোৱাৰ কাৰণ চমু থুলত তলত দিয়া হ’ল:

​(i) অধিক উচ্চতা: বিমানখন মাটিৰ পৰা বহু হাজাৰ ফুট ওপৰেৰে উৰে। ইমান বেছি দূৰত্ব হোৱাৰ বাবে বিমানখনৰ গাঢ় ক’লা ছাঁটো মাটিত পৰাৰ আগতেই বতাহতে বিলীন হৈ যায় আৰু মাটিত কেৱল এটা অতি পাতল ছাঁহে পৰে, যিটো খালী চকুৰে ধৰিব নোৱাৰি।

​(ii) ডাঙৰ পোহৰৰ উৎস: পোহৰৰ উৎস সূৰ্যটো বহুত ডাঙৰ হোৱাৰ বাবে বিমানখনৰ কাষেৰে পাৰ হৈ যোৱা পোহৰৰ ৰশ্মিবোৰে মাটিৰ ছাঁ পৰিবলগীয়া অংশটোকো পুনৰ পোহৰেৰে ওপচাই পেলায়।

OR

উত্তৰ: আকাশত বহুত ওপৰেৰে উৰি থকা বিমান এখনৰ ছাঁ মাটিত স্পষ্টকৈ নোলোৱাৰ মূল কাৰণ দুটা হ’ল— উচ্চতা (দূৰত্ব) আৰু পোহৰৰ উৎসৰ প্ৰকৃতি।

​(i) অধিক দূৰত্ব আৰু উপচ্ছাঁ (Penumbra) গঠন: যেতিয়া কোনো বস্তু পোহৰৰ উৎস আৰু পৰ্দাৰ (মাটিৰ) পৰা বহুত বেছি দূৰত থাকে, তেতিয়া তাৰ গাঢ় ক’লা ছাঁ বা প্ৰচ্ছাঁ (Umbra) অংশটো মাটিত পৰাৰ আগতেই ক্ৰমান্বয়ে নাইকিয়া হৈ যায়। বিমানখন মাটিৰ পৰা কেইবা হাজাৰ ফুট ওপৰেৰে উৰি থকাৰ বাবে ই কেৱল এক অতি পাতল ছাঁ বা উপচ্ছাঁহে গঠন কৰে, যিটো আমাৰ চকুত ন পৰে।

​(ii) সূৰ্যৰ পোহৰৰ প্ৰসাৰণ: সূৰ্য এটা অতি ডাঙৰ পোহৰৰ উৎস। বিমানখনে সূৰ্যৰ পৰা অহা পোহৰৰ অতি কম অংশহে বাধা দিব পাৰে। ফলত বিমানখনৰ চাৰিওফালে থকা পোহৰৰ ৰশ্মিবোৰ মাটিলৈ আহোঁতে ছাঁ পৰিবলগীয়া অংশটোকো পোহৰেৰে ওপচাই পেলায়।

​অৱশ্যে, যেতিয়া বিমান এখন মাটিৰ ওচৰত থাকে (যেনে— উৰণৰ সময়ত বা অৱতৰণ কৰাৰ মুহূৰ্তত), তেতিয়া ইয়াৰ স্পষ্ট ক’লা ছাঁ মাটিত দেখিবলৈ পোৱা যায়।

​(ix) পিনহ'ল কেমেৰাৰ নীতি কি? পিনহ'ল কেমেৰাৰে সৃষ্টি হোৱা প্ৰতিবিম্বৰ বৈশিষ্ট্যবোৰ কি কি?

উত্তৰ: পিনহ'ল কেমেৰাৰ নীতিটো হৈছে যে পোহৰে সদায় সৰলৰেখাত গতি কৰে।

পিনহ'ল কেমেৰাৰে সৃষ্টি হোৱা প্ৰতিবিম্বৰ বৈশিষ্ট্যবোৰ হ'ল:

(i) এই প্ৰতিবিম্ব সদায় ওলোটা হয়।

(ii) এই প্ৰতিবিম্ব এখন পৰ্দাৰ (ট্ৰেচিং পেপাৰ) ওপৰত দৃশ্যমান হয়।

(iii) এই প্ৰতিবিম্ববোৰ ৰঙীণ হয়।  

​(x) মীনাই এখন সমতল দাপোণৰ সন্মুখত 6 মিটাৰ দূৰত্বত থিয় হৈ আছে। দাপোণখনৰ পিনে 1 মিটাৰ আগুৱাই গ'লে মীনা আৰু প্ৰতিবিম্বৰ মাজৰ দূৰত্ব কিমান হ'ব?

উত্তৰ: মীনাই ১ মিটাৰ আগুৱাই যোৱাৰ পিছত দাপোণৰ পৰা মিনাৰ দূৰত্ব হ'ব (৬ - ১) = ৫ মিটাৰ। যিহেতু লক্ষ্যবস্তু দাপোণৰপৰা যিমান দূৰৈত থাকে প্ৰতিবিম্বও দাপোণৰ পিছফালে সিমান দূৰত গঠিত হয়, গতিকে প্ৰতিবিম্বটোও দাপোণৰ পৰা ৫ মিটাৰ দূৰত থাকিব। সেয়েহে, মীনা আৰু প্ৰতিবিম্বৰ মাজৰ মুঠ দূৰত্ব হ'ব (৫ + ৫) = ১০ মিটাৰ।  

​(xi) তলৰ বস্তু বা পদাৰ্থবোৰক স্বচ্ছ, অস্বচ্ছ, ঈষৎ স্বচ্ছ, দীপ্তিমান বা অদীপ্তিমান হিচাপে শ্রেণীবিভাজন কৰা। এখন দাপোণ, এটুকুৰা কাঠ, কুঁৱলী যুক্ত কাচ, এটুকুৰা শিল, সূর্য, চন্দ্ৰ, টিউব লাইট, এখন চি ডি, এখন এলুমিনিয়ামৰ পাত, জোনাকী পৰুৱা।

উত্তৰ:

• স্বচ্ছ বস্তু: উত্তৰ পাঠ্যপুথিত এই তালিকাৰ স্বচ্ছ বস্তুৰ স্পষ্ট উল্লেখ উপলব্ধ নহয়।

• অস্বচ্ছ বস্তু: এটুকুৰা কাঠ, এটুকুৰা শিল।

• ঈষৎ স্বচ্ছ বস্তু: কুঁৱলী যুক্ত কাচ।

• দীপ্তিমান বস্তু: সূৰ্য, টিউব লাইট, জোনাকী পৰুৱা।

• অদীপ্তিমান বস্তু: চন্দ্ৰ, এখন দাপোণ, এখন চি ডি, এখন এলুমিনিয়ামৰ পাত।  

​অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন

​প্ৰশ্ন 1: পোহৰৰ মাধ্যম বুলিলে কি বুজায়?

উত্তৰ: বায়ু, পানী, কাচ আদি যিবোৰ পদাৰ্থৰ মাজেৰে পোহৰ পাৰ হৈ যায়, সেইবোৰক পোহৰৰ মাধ্যম বোলে।  

​প্ৰশ্ন 2: দীপ্তিমান আৰু অদীপ্তিমান বস্তু কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ:

• দীপ্তিমান বস্তু: যিবোৰ বস্তুয়ে নিজেই নিজৰ পোহৰ বিলায়, সেই বস্তুবোৰক দীপ্তিমান বস্তু বোলে। 

যেনে— সূৰ্য, তৰাবোৰ, বিজুলী-বাতি আদি।

• অদীপ্তিমান বস্তু: যিবোৰ বস্তুৰ নিজা পোহৰ নাই আৰু নিজে পোহৰ নিবিলায়, কিন্তু দীপ্তিমান বস্তুৰ পৰা অহা পোহৰৰ বাবে দৃশ্যমান হয়, সেইবোৰক অদীপ্তিমান বস্তু বোলে। 

যেনে— চন্দ্ৰ, টেবুল-চকী, গছ আদি।  

​প্ৰশ্ন 3: নিয়মিত প্ৰতিফলন আৰু অনিয়মিত প্ৰতিফলনৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ:

• নিয়মিত প্ৰতিফলন: মসৃণ পৃষ্ঠৰ ক্ষেত্ৰত পৃষ্ঠখনত পৰা আটাইখিনি পোহৰ এটা দিশত প্ৰতিফলিত হয়। যেনে— দাপোণৰ উপৰিভাগ।

• অনিয়মিত প্ৰতিফলন: খহটা পৃষ্ঠৰ ক্ষেত্ৰত বেলেগ বেলেগ দিশত পোহৰৰ প্ৰতিফলন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক অনিয়মিত প্ৰতিফলন বোলে।  

​গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন

​প্ৰশ্ন 1: ছাঁ আৰু প্ৰতিবিম্বৰ মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ কি কি?

উত্তৰ: ছাঁ আৰু প্ৰতিবিম্বৰ মাজত থকা পাৰ্থক্যসমূহ হ'ল:

(i) বস্তু এটাৰ ৰং যিয়েই নহওঁক কিয়, বস্তুটোৰ ছাঁ সদায় ক'লা হয়, কিন্তু প্ৰতিবিম্বই বস্তুটোৰ প্ৰকৃত ৰং দেখুৱায়।

(ii) ছাঁয়ে বস্তু এটাৰ কেৱল বাহ্যিক ৰূপহে দেখুৱায়, আনহাতে প্ৰতিবিম্বই বস্তুটোৰ হুবহু আকৃতি আৰু বাহ্যিক ৰূপ দুয়োটাই দেখুৱায়।

(iii) ছাঁৰ ক্ষেত্ৰত পাৰ্শ্বীয় বিলোমন নহয়, কিন্তু প্ৰতিবিম্বৰ ক্ষেত্ৰত পাৰ্শ্বীয় বিলোমন দেখা যায়।  

​প্ৰশ্ন 2: বিজ্ঞানী চন্দ্ৰশেখৰ ভেংকটৰমনে কিহৰ বাবে নোবেল বঁটা লাভ কৰিছিল?

উত্তৰ: ভাৰতীয় বিজ্ঞানী চন্দ্ৰশেখৰ ভেংকটৰমনে পোহৰৰ বিচ্ছুৰণৰ ব্যাখ্যা আৰু ৰমণ পৰিঘটনাৰ ব্যাখ্যাৰ বাবে 1930 খ্ৰীষ্টাব্দত পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ নোবেল বঁটা লাভ কৰিছিল।