প্রকৃতিলভ্য আম্লিক, ক্ষাৰকীয় আৰু প্ৰশম দ্রব্য - অধ্যায় ৩ - আমাৰ বিজ্ঞান - সপ্তম শ্ৰেণী (ৰাজ্যিক শিক্ষা গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণ পৰিষদ)

(SCERT)

State Council of Educational Research and Training.

CLASS : VII

SUBJECT : OUR SCIENCE 

Medium : Assamese

Chapter— 3

প্রকৃতিলভ্য আম্লিক, ক্ষাৰকীয় আৰু প্ৰশম দ্রব্য

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নাৱলী

​প্ৰশ্ন 1: শুদ্ধ উত্তৰৰ গোলটো সম্পূৰ্ণকৈ পূৰ কৰা।  

​i. তুমি এখন ৰঙা লিটমাছ কাগজ এবিধ দ্ৰৱত ডুবাই দিলা, আৰু ই নীলা হৈ গ'ল। তলৰ কোনটো দ্ৰৱই ইয়াক আকৌ ৰঙা ৰঙলৈ পৰিবৰ্তন কৰিব?

(a) বেকিং ছ'ডা

(b) ভিনেগাৰ

(c) চুণ পানী

(d) চাবোন পানী

উত্তৰ: (b) ভিনেগাৰ  

বৰ্ণনা: প্ৰথম অৱস্থাত দ্ৰৱটোত ৰঙা লিটমাছ নীলা হোৱাৰ অৰ্থ হ’ল দ্ৰৱটো ক্ষাৰকীয় আছিল। এই নীলা হোৱা লিটমাছ কাগজখনক পুনৰ ৰঙা কৰিবলৈ হ’লে আমাক এবিধ আম্লিক (acidic) দ্ৰৱৰ প্ৰয়োজন। যিহেতু দিয়া বিকল্পবোৰৰ ভিতৰত বেকিং ছ'ডা, চুণ পানী আৰু চাবোন পানী আটাইকেইখন ক্ষাৰকীয়, কেৱল ভিনেগাৰহে এবিধ অম্ল (অম্লই নীলা লিটমাছক ৰঙা কৰে), সেয়েহে ভিনেগাৰেই ইয়াৰ শুদ্ধ উত্তৰ।

​ii. বিভিন্ন ধৰণৰ সূচকৰ সহায়ত 3 বিধ দ্ৰৱৰ পৰীক্ষা কৰা হ'ল। 'A'য়ে ৰঙা লিটমাছক নীলা ৰঙলৈ পৰিৱৰ্তন কৰিলে, 'B'য়ে হালধিৰ দ্ৰৱক ৰঙা ৰঙলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে আৰু 'C'য়ে ৰঙা গোলাপৰ আৰকক সেউজীয়া ৰঙলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে। তলৰ কোনটো শুদ্ধকৈ মিলোৱা আছে?

(a) A- আম্লিক, B- আম্লিক, C- আম্লিক

(b) A- ক্ষাৰকীয়, B- ক্ষাৰকীয়, C- আম্লিক

(c) A- ক্ষাৰকীয়, B- ক্ষাৰকীয়, C- ক্ষাৰকীয়

(d) A- প্রশম, B- ক্ষাৰকীয়, C- ক্ষাৰকীয়

উত্তৰ: (c) A- ক্ষাৰকীয়, B- ক্ষাৰকীয়, C- ক্ষাৰকীয়  

বৰ্ণনা: পাঠ্যপুথিৰ সূচকৰ ধৰ্ম অনুযায়ী—

(i) ৰঙা লিটমাছক নীলা কৰা পদাৰ্থবোৰ ক্ষাৰকীয়। (গতিকে A = ক্ষাৰকীয়)

(ii) হালধিৰ দ্ৰৱ কেৱল ক্ষাৰকীয় পদাৰ্থৰ উপস্থিতিতহে ৰঙা বা ৰঙচুৱা-মুগা হয়। (গতিকে B = ক্ষাৰকীয়)

(iii) ৰঙা গোলাপৰ আৰকে ক্ষাৰকীয় পদাৰ্থক সেউজীয়া ৰঙলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে। (গতিকে C = ক্ষাৰকীয়)

যিহেতু তিনিখন দ্ৰৱই ক্ষাৰকৰ লক্ষণ দেখুৱাইছে, সেয়েহে সঠিক বিকল্পটো হ’ল (c)।

​iii. তলৰ কোনটো প্রাকৃতিক সূচক ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱত সেউজীয়া হ'ব?

(a) ৰঙা গোলাপৰ আৰক

(b) হালধি

(c) বেঙুনীয়া বন্ধাকবি

(d) লিটমাছ পেপাৰ

উত্তৰ: (a) ৰঙা গোলাপৰ আৰক  

​বৰ্ণনা: পাঠ্যপুথিত উল্লেখ থকা অনুসৰি, ৰঙা গোলাপ-কাগজৰ পটি বা আৰকে অম্লৰ সংস্পৰ্শত ৰঙা আৰু ক্ষাৰকৰ সংস্পৰ্শত সেউজীয়া ৰঙলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে। আনহাতে, হালধিয়ে ক্ষাৰকত ৰঙা ৰং দিয়ে আৰু লিটমাছে নীলা ৰং দিয়ে। গতিকে সেউজীয়া ৰং দেখুওৱা সূচকটো হ’ল ৰঙা গোলাপৰ আৰক।

​iv. এজন খেতিয়কে দেখা পালে যে খেতিৰ মাটিখিনি অধিক আম্লিক হোৱাৰ বাবে শস্যৰ বৃদ্ধি ভাল হোৱা নাই। প্ৰশমিত কৰাৰ বাবে তলৰ কোনবিধ পদাৰ্থ মাটিৰ লগত মিহলাব লাগিব?

(a) নিমখ

(b) চূণ

(c) ভিনেগাৰ

(d) নেমুটেঙাৰ ৰস

উত্তৰ: (b) চূণ  

বৰ্ণনা: যেতিয়া মাটি অত্যধিক আম্লিক (acidic) হৈ পৰে, তেতিয়া উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি ব্যাহত হয়। মাটিৰ এই অম্লতা বা আম্লিক গুণ হ্ৰাস কৰিবলৈ বা তাক প্ৰশমিত (neutralize) কৰিবলৈ ক্ষাৰকীয় পদাৰ্থৰ প্ৰয়োজন হয়। যিহেতু চুণ এবিধ ক্ষাৰ, ই মাটিত থকা অতিৰিক্ত অম্লক প্ৰশমিত কৰি মাটিক শস্যৰ উপযোগী কৰি তোলে। ভিনেগাৰ বা নেমুৰ ৰস দিলে মাটি আৰু বেছি আম্লিকহে হ’ব।

​প্ৰশ্ন 2: ৰিয়াক এটা ৰঙা পৰুৱাই কামুৰিলে আৰু তাইৰ ককাকে পানী মিহলোৱা বেকিং ছ'ডা লগাই দিলে। ইয়াৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: ৰঙা পৰুৱাই কামুৰিলে ছালত আম্লিক পদাৰ্থ (ফৰমিক এছিড) সোমাই পৰে, যাৰ ফলত বিষ আৰু পোৰণি হয়। বেকিং ছ'ডা এবিধ মজলীয়া ক্ষাৰক। ইয়াক পানী মিহলাই লগালে ই পৰুৱাৰ দংশনৰ আম্লিক প্ৰভাৱক প্ৰশমিত কৰে আৰু বিষ-পোৰণিৰ পৰা সকাহ দিয়ে।  

​প্ৰশ্ন 3: সূচক আৰু ইয়াৰ ৰং মিলোৱা।

উত্তৰ: 

সূচক → অম্লত → ক্ষাৰকত

​ৰঙা লিটমাছ পেপাৰ → অম্লত ৰং সলনি নহয় (ৰঙা হৈ থাকে) → ক্ষাৰকত নীলা হয়।  

​হালধিৰ দ্ৰৱ → অম্লত হালধীয়া ৰঙৰ হৈ থাকে → ক্ষাৰকত ই ৰঙা হয়।  

​ৰঙা গোলাপৰ আৰক → অম্লত ৰঙা → ক্ষাৰকক সেউজীয়া ৰঙলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে।  

​প্ৰশ্ন 4: ৰবিক হালধিৰ প্ৰলেপ লগোৱা কাগজ আৰু ৰঙহীন জুলীয়া পদার্থ যেনে- চাবোন পানী দিয়া হ'ল। দ্ৰৱটোৰ প্ৰকৃতি চিনাক্ত কৰিবলৈ হালধিৰ কাগজ টুকুৰাটোত সি কি পৰ্যৱেক্ষণ কৰিব লাগিব?

উত্তৰ: হালধি-কাগজৰ টুকুৰাটোত চাবোন পানী দিলে কাগজ টুকুৰাৰ ৰং হালধীয়াৰ পৰা ৰঙচুৱা-মুগা বা ৰঙা হৈ পৰিব। এই ৰঙৰ পৰিৱৰ্তন পৰ্যৱেক্ষণ কৰি সি বুজিব পাৰিব যে চাবোন পানী এবিধ ক্ষাৰকীয় প্ৰকৃতিৰ পদাৰ্থ।  

​প্ৰশ্ন 5: তুমি তোমাৰ বন্ধু এজনক জন্মদিনৰ গোপন বাৰ্তাৰে আচৰিত কৰিবলৈ বিচাৰিছা। বাৰ্তাটো কেৱল এবিধ বিশেষ দ্রব্য ছটিয়াই দিলেহে দেখা পোৱা যায়। কোনবিধ প্রাকৃতিক দ্ৰৱ বাৰ্তাটো লিখোঁতে ব্যৱহাৰ কৰিবা? কোনবিধ বিশেষ প্রাকৃতিক সূচক ছটিয়াই দি বাৰ্তাটো প্ৰকাশ কৰিবা? এই বিষয়টোক লৈ এটা আনন্দদায়ক পৰীক্ষাৰ চানেকি প্ৰস্তুত কৰা।

উত্তৰ: 

বাৰ্তাটো লিখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব লগা দ্ৰৱ: বেকিং ছ'ডাৰ দ্ৰৱ বা চাবোন পানী।  

​বাৰ্তাটো প্ৰকাশ কৰিবলৈ ছটিয়াব লগা প্ৰাকৃতিক সূচক: হালধিৰ দ্ৰৱ। 

​পৰীক্ষাৰ চানেকি: 

(i) প্ৰথমে এখিলা বগা কাগজত হালধিৰ লেই সযতনে লগাই শুকুৱাই ল'ব লাগিব।

(ii) ইয়াৰ পিছত বেকিং ছ'ডাৰ দ্ৰৱ বা চাবোন পানীত তুলি বা তুলিকা জুবুৰিয়াই সেই হালধীয়া শুকান কাগজখনৰ ওপৰত গোপন বাৰ্তাটো লিখিব লাগিব।

(iii) ইয়াৰ ফলত হালধি আৰু ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱৰ ক্ৰিয়াৰ বাবে শুভেচ্ছাবাণীৰ আখৰবোৰ ৰঙচুৱা-মুগা বৰণৰ হৈ জিলিকি উঠিব। 

​প্ৰশ্ন 6: এবিধ দ্ৰৱই নীলা অপৰাজিতা আৰকক সেউজীয়া ৰঙলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে। দ্ৰৱটোৰ প্ৰকৃতি কেনেকুৱা? ইয়াত ঔটেঙাৰ ৰস বা ভিনেগাৰ যোগ কৰিলে কি পৰিৱৰ্তন হ'ব?

উত্তৰ: যিহেতু দ্ৰৱটোৱে নীলা অপৰাজিতা আৰকক সেউজীয়া ৰঙলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে, গতিকে দ্ৰৱটোৰ প্ৰকৃতি হ’ল ক্ষাৰকীয়।  

​এই ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱটোত আম্লিক প্ৰকৃতিৰ ঔটেঙাৰ ৰস বা ভিনেগাৰ যোগ কৰিলে প্ৰশমন বিক্ৰিয়া ঘটিব। ইয়াৰ ফলত ক্ষাৰকৰ ক্ষাৰকীয় গুণ ধ্বংস হ’ব আৰু দ্ৰৱটোৰ সেউজীয়া ৰং সলনি হৈ প্ৰশম অৱস্থাত নীলা বা অতিৰিক্ত অম্ল হ'লে গুলপীয়া ৰঙলৈ পৰিৱৰ্তন হ’ব।  

​প্ৰশ্ন 7: তলৰ তালিকাখন পূৰ্ণ কৰা।

উত্তৰ: 

লিখাৰ কাৰণে ব্যৱহাৰ হোৱা দ্ৰব্য → ছটিয়াই দিয়া দ্ৰৱ → দেখিবলৈ পোৱা ৰং

চাবোন পানী → হালধিৰ দ্ৰৱ → ৰঙা / ৰঙচুৱা-মুগা 

​ভিনেগাৰ → ৰঙা বন্ধাকবিৰ ৰস → ৰঙা / গুলপীয়া |

​বেকিং ছ'ডা → ৰঙা গোলাপৰ ৰস → সেউজীয়া  

​প্ৰশ্ন 8: ৰঙা গোলাপৰ আৰকৰ সৈতে আঙুৰৰ ৰস মিহলাই লোৱাৰ পিছত দ্ৰৱটোৰ ৰং ৰঙচুৱা হয়। এই দ্ৰৱত যদি বেকিং ছ'ডা মিহলোৱা হয় তেন্তে কি হ'ব? কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰ: 

এই দ্ৰৱত বেকিং ছ'ডা মিহলালে দ্ৰৱটোৰ ৰং সেউজীয়া হৈ পৰিব।  

​কাৰণ: বেকিং ছ'ডা এবিধ ক্ষাৰকীয় পদাৰ্থ। ৰঙা গোলাপৰ আৰকে ক্ষাৰকীয় পদাৰ্থৰ উপস্থিতিত নিজৰ ৰং সলনি কৰি সেউজীয়া কৰে।  

​প্ৰশ্ন 9: তলৰ কোনটো দ্ৰৱ হালধিসনা কাগজত অদৃশ্য বাৰ্তা লিখাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়? কিয় ব্যৱহাৰ কৰা হয় ব্যাখ্যা কৰা।

(a) নেমু টেঙাৰ ৰস

(b) চাবোন পানী

(c) গাখীৰ

(d) ভিনেগাৰ 

উত্তৰ: (b) চাবোন পানী  

​ব্যাখ্যা: চাবোন পানী এবিধ ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱ। হালধি-কাগজে কেৱল ক্ষাৰকীয় পদাৰ্থৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি হালধীয়া ৰঙৰ পৰা ৰঙচুৱা-মুগা বা ৰঙা ৰঙলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে, যাৰ ফলত বাৰ্তাটো স্পষ্টকৈ দেখা পোৱা যায়। আম্লিক বা প্ৰশম দ্ৰৱই হালধিৰ ৰং সলনি কৰিব নোৱাৰে।  

​প্ৰশ্ন 10: তোমাৰ হাতত হালধিসনা কাগজ আৰু তিনিবিধ দ্ৰৱ আছে। কোনকেইটা দ্ৰৱই ৰঙৰ কোনো ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন নেদেখুৱায়? তোমাৰ উত্তৰৰ সপক্ষে যুক্তি দিয়া। (a) চেনিৰ পানী

(b) নেমু টেঙাৰ ৰস

(c) বেকিং ছ'ডা

উত্তৰ: (a) চেনিৰ পানী আৰু (b) নেমু টেঙাৰ ৰস।  

​যুক্তি: হালধি-কাগজে কেৱল ক্ষাৰকীয় পদাৰ্থৰ সৈতেহে ৰঙৰ পৰিৱৰ্তন ঘটায়。 চেনিৰ পানী এবিধ প্ৰশম পদাৰ্থ আৰু নেমু টেঙাৰ ৰস এবিধ আম্লিক পদাৰ্থ। হালধিয়ে আম্লিক আৰু প্ৰশম পদাৰ্থৰ উপস্থিতিত হালধীয়া ৰং সলনি নকৰে, অৰ্থাৎ কোনো পৰিৱৰ্তন নেদেখুৱায়।  

​প্ৰশ্ন 11: তুমি ঘৰতে প্ৰাকৃতিক সূচক প্ৰস্তুত কৰিব বিচাৰিছা। তাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা এবিধ ফুল বা ফল বা মচলাৰ সূচকটো কেনেকৈ প্ৰস্তুত কৰিবা আৰু ই অম্ল আৰু ক্ষাৰকত কিদৰে বিক্ৰিয়া কৰিব বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: ঘৰতে মচলা হিচাপে উপলব্ধ হালধি ব্যৱহাৰ কৰি সহজে প্ৰাকৃতিক সূচক প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি:  

​প্ৰস্তুত প্ৰণালী: এটা সৰু পাত্ৰত এচামুচ হালধি গুড়ি লৈ অলপ পানী মিহলাই এটা গাঢ় লেই প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। এতিয়া এখন বগা কাগজৰ ওপৰত হালধিৰ লেইখিনিৰ প্ৰলেপ দি সম্পূৰ্ণৰূপে শুকুৱাই লৈ সৰু সৰু ক্ষীণ টুকুৰা কৰিলে হালধি-কাগজৰ পটি (সূচক) প্ৰস্তুত হৈ উঠে।  

​অম্ল আৰু ক্ষাৰকৰ সৈতে বিক্ৰিয়া: (i) অম্লৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰিলে হালধি-কাগজৰ পটিৰ ৰঙৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নহয়, ই হালধীয়া হৈয়েই থাকে।

(ii) ক্ষাৰকৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰিলে হালধি-কাগজৰ পটিৰ ৰং হালধীয়াৰ পৰা সলনি হৈ ৰঙা বা ৰঙচুৱা-মুগা হৈ পৰে।  

​প্ৰশ্ন 12: ৰিয়াই হালধিৰ-কাগজৰ পটি এটা এবিধ জুলীয়া পদাৰ্থত ডুবাই দিয়াত ৰঙা হৈ গ'ল। তেতিয়া তাই অলপ ভিনেগাৰ যোগ কৰিলে আৰু হালধি-কাগজৰ পটিটো আকৌ হালধীয়া ৰঙৰ হৈ গ'ল। প্ৰক্ৰিয়াটো কি?

উত্তৰ: এই প্ৰক্ৰিয়াটো হ’ল প্ৰশমন বিক্ৰিয়া (বা প্ৰশমন প্ৰক্ৰিয়া)। ইয়াত প্ৰথম জুলীয়া পদাৰ্থবিধ ক্ষাৰক আছিল বাবে হালধি কাগজখন ৰঙা হৈছিল। পিছত অম্ল (ভিনেগাৰ) যোগ কৰাৰ ফলত অম্ল আৰু ক্ষাৰকে ইটোৱে সিটোক প্ৰশমিত কৰে আৰু দ্ৰৱটো পুনৰ প্ৰশম বা আম্লিক হৈ পৰাত হালধি কাগজখন আকৌ হালধীয়া হয়।  

​প্ৰশ্ন 13: তলত দিয়া পৰিস্থিতিবোৰ পৰ্যবেক্ষণ কৰা আৰু খালী ঠাই পূৰ কৰা।

ৰাহুলে মেলাত গৈ মচলাযুক্ত খাদ্য খাইছিল আৰু পিছত পেটৰ অস্বস্তিত ভুগিছিল।

(a) তেওঁৰ পেটত অত্যধিক _____ উৎপন্ন হোৱাৰ বাবে এনে হৈছিল।

উত্তৰ : হাইড্ৰক্ল’ৰিক অম্ল

(b) পেটত অত্যধিক অম্ল উৎপন্ন হ'লে _____ অৱস্থাৰ সৃষ্টি হয়।

উত্তৰ : বদহজম বা অস্বস্তি (এছিডিটি)

(c) সুস্থবোধ কৰাৰ বাবে ৰাহুলৰ মাকে _____ নামৰ ঔষধ তাক খাবলৈ দিলে।

উত্তৰ : মিল্ক অৱ মেগনেছিয়া (বা অম্লনাশক)

(d) এই ঔষধ এবিধ _____ (অম্ল/ক্ষাৰক)।

উত্তৰ : ক্ষাৰক

(e) ক্ষাৰকে পেটৰ অতিৰিক্ত অম্লৰ প্ৰশমিত কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াটো হ'ল _____ ।

উত্তৰ : প্ৰশমন

(f) ই _____ আৰু _____ প্ৰস্তুত কৰি সকাহ আনে।  

উত্তৰ : লৱণ, পানী

​অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন

​প্ৰশ্ন 1: লাইকেন (ছত্ৰক শৈৱাল) কি আৰু ইয়াৰ পৰা কি আহৰণ কৰা হয়? 

উত্তৰ: লাইকেন বা ছত্ৰক শৈৱাল হ’ল ভেঁকুৰ আৰু শেলাইৰ সহজীৱনৰ বা সম্বন্ধৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা এবিধ জীৱ। ইয়াৰ পৰা পৰীক্ষাগাৰত ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰাকৃতিক অম্ল-ক্ষাৰক সূচক লিটমাছ আহৰণ কৰা হয়।  

​প্ৰশ্ন 2: প্ৰশম পদাৰ্থ কাক বোলে? দুটা উদাহৰণ দিয়া। উত্তৰ: যিবোৰ পদাৰ্থ আম্লিকো নহয় আৰু ক্ষাৰকীয়ও নহয়, অৰ্থাৎ যিবোৰে লিটমাছ কাগজৰ ৰঙৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নকৰে, সেইবোৰক প্ৰশম পদাৰ্থ বোলা হয়।  

​উদাহৰণ: টেপৰ পানী, চেনিৰ দ্ৰৱ। 

​প্ৰশ্ন 3: প্ৰশমন বিক্ৰিয়াৰ সাধাৰণ সমীকৰণটো লিখা। উত্তৰ: প্ৰশমন বিক্ৰিয়াৰ সমীকৰণটো তলত দিয়া ধৰণৰ—

অম্ল + ক্ষাৰক → লৱণ + পানী + তাপ  

​প্ৰশ্ন 4: মাটি অতিৰিক্ত আম্লিক বা অতিৰিক্ত ক্ষাৰকীয় হ’লে খেতিয়কে কেনেকৈ পৰিশোধন কৰে? 

উত্তৰ: 

(i) মাটি অধিক আম্লিক হ’লে তাৰ আম্লিক গুণ হ্ৰাস কৰিবলৈ চুণ (এবিধ ক্ষাৰ) প্ৰয়োগ কৰি শোধন কৰা হয়।

(ii) আনহাতে মাটি অধিক ক্ষাৰকীয় হ’লে তাত গোবৰ বা পচন সাৰৰ দৰে জৈৱিক পদাৰ্থ যোগ কৰা হয়, যিয়ে অম্ল এৰি দি মাটোক প্ৰশমিত কৰে।