প্রাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা - অধ্যায় ১৬ - অসমীয়া

(ASSEB-I)

Assam State School Education Board

Formerly— Board of Secondary Education, Assam

CLASS : X

SUBJECT : ASSAMESE (MIL)

Medium : Assamese

CHAPTER— 16

প্রাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা

প্ৰশ্নাৱলী

ভাব-বিষয়ক:

১। চমু উত্তৰ লিখা:

(ক) তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ চাৰিজন প্রখ্যাত ছাত্ৰৰ নাম লিখা।

উত্তৰ:

(i) জীৱক

(ii) পাণিনি

(iii) চাণক্য

(iv) চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্য

উত্তৰ: পাঠটিত প্ৰধানকৈ তিনিজন প্ৰখ্যাত ছাত্ৰৰ নাম উল্লেখ আছে, সেয়া হ'ল— বুদ্ধদেৱৰ চিকিৎসক 'জীৱক', ব্যাকৰণবিদ পাণিনি আৰু ৰাষ্ট্ৰনীতিবিদ চাণক্য। (লগতে আয়ুৰ্বেদৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰা অতেয় ঋষি আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত চীনদেশ আদিৰ পৰা অহা ছাত্ৰসকল এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰে অংশ আছিল)।

(খ) তক্ষশীলালৈ কোন কোন দেশৰ পৰা ছাত্ৰ আহিছিল?

উত্তৰ: পাৰস্য, আৰৱ, মগধ, চীন।

উত্তৰ: তক্ষশীলালৈ পশ্চিমৰ পৰা, পাৰস্য দেশৰ পৰা, বেকট্ৰিয়া আৰু মগধ দেশৰ পৰা ছাত্ৰ পঢ়িবলৈ আহিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ই হিন্দু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰিৱৰ্তে বুদ্ধ বিশ্ববিদ্যালয় হোৱাত চীনদেশৰ পৰাও বহুত ছাত্ৰ আহি ইয়াত পঢ়িছিল।

(গ) নাগার্জুন কোন? ক'ত আছিল আৰু কি কৰিছিল?

উত্তৰ: শ্ৰীধান্যকটক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰধান শিক্ষক। তেওঁ শ্ৰীধান্যকটক বিশ্ববিদ্যালয়ত আছিল আৰু তাত শিক্ষা প্ৰদান কৰিছিল।

উত্তৰ: নাগাৰ্জুন আছিল প্ৰাচীন ভাৰতৰ শ্ৰীধান্যকটক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰধান শিক্ষক। তেওঁ অম্ৰাৱতী নগৰৰ ওচৰত থকা এই শ্ৰীধান্যকটক বিশ্ববিদ্যালয়ত আছিল আৰু তাত শিক্ষা প্ৰদান কৰিছিল।

(ঘ) নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰা কোনজন চীনা ছাত্ৰক কামৰূপ ৰাজ্যলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল? নিমন্ত্ৰণ কৰা ৰজাজন কোন?

উত্তৰ: ছাত্ৰ য়ুয়ানচ্যাঙক। ৰজাজন ভাস্কৰ বৰ্মা।

উত্তৰ: নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ত যোগশাস্ত্ৰ অধ্যয়ন কৰা চীনদেশৰ পৰিব্ৰাজক তথা ছাত্ৰ য়ুয়ানচ্যাঙক কামৰূপ ৰাজ্যলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল। তেওঁক নিমন্ত্ৰণ কৰা ৰজাজন আছিল কামৰূপৰ ৰজা ভাস্কৰ বৰ্মা।

(ঙ) উদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কি সম্পদ কোনে, কেতিয়া ধ্বংস কৰিলে?

উত্তৰ: পুথিভঁৰাল। মুছলমানবিলাকে ১২০২ খ্ৰীষ্টাব্দত ধ্বংস কৰে।

উত্তৰ: উদান্তপুৰী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বহুমূলীয়া সম্পদস্বৰূপ 'পুথিভঁৰাল'টো মুছলমানবিলাকে ১২০২ খ্ৰীষ্টাব্দত ধ্বংস (নষ্ট) কৰিছিল।

(চ) কোনখন বিশ্ববিদ্যালয় কাৰ দিনত কোনবিলাক পণ্ডিতৰ মিলনক্ষেত্ৰ আছিল?

উত্তৰ: উজ্জয়িনী বিশ্ববিদ্যালয় বিক্ৰমাদিত্যৰ ৰাজত্বৰ সময়ত ভাৰতবৰ্ষৰ সকলো পণ্ডিত লোকৰ মিলনক্ষেত্ৰ আছিল।

২। 'প্রাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা' পাঠটিৰ কথাখিনি চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: 'প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা' প্ৰবন্ধটিত হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীয়ে প্ৰাচীন ভাৰতবৰ্ষৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা, বিশ্ববিদ্যালয়সমূহ আৰু শিক্ষাৰ মূল উদ্দেশ্যৰ বিষয়ে চমুকৈ বৰ্ণনা কৰিছে। প্ৰাচীন আৰ্য শিক্ষাৰ মূল মন্ত্ৰ আছিল মোক্ষ লাভ আৰু মানুহৰ পুৰুষাৰ্থক ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ— এই চাৰিভাগত ভগোৱা হৈছিল। শিক্ষাৰ চৰম উদ্দেশ্য ত্যাগ হ'লেও অনাসক্ত ভোগকহে ত্যাগী বুলি ধৰা হৈছিল।

প্ৰবন্ধটোত প্ৰাচীন ভাৰতৰ ছখন প্ৰধান বিশ্ববিদ্যালয়— তক্ষশীলা, শ্ৰীধান্যকটক, নালন্দা, উদান্তপুৰী, দেৱবিহাৰ (বিক্ৰমশীলা) আৰু উজ্জয়িনীৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হৈছে। এই বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত বেদ, চিকিৎসাশাস্ত্ৰ, দৰ্শন, অংকশাস্ত্ৰ, জ্যোতিষ আদিৰ লগতে ৬৪ বিধ কলাবিদ্যাৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। দেশ-বিদেশৰ পৰা ছাত্ৰ আহি এইবোৰত শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল। বৰ্তমানৰ শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য চাকৰি পোৱা হোৱাৰ বিপৰীতে প্ৰাচীন কালৰ শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য আছিল মানুহৰ সজ বৃত্তিবোৰ ফুলাই তুলি অসৎ বৃত্তিবোৰ ধ্বংস কৰি মানুহক জীৱন-যুদ্ধৰ বাবে সাজু কৰা।

৩। প্রাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়বিলাকৰ চমু পৰিচয় দিয়া।

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতবৰ্ষত ঘাইকৈ ছখন বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। সেইবোৰৰ চমু পৰিচয় হ'ল:

১। তক্ষশীলা: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এক শতিকালৈকে বৰ্তমান থকা এই বিশ্ববিদ্যালয়ত ১৮ বিধ শিক্ষা দিয়া হৈছিল। জীৱক, পাণিনি আৰু চাণক্য ইয়াৰ ছাত্ৰ আছিল।

২। শ্ৰীধান্যকটক: অম্ৰাৱতী নগৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এই বিশ্ববিদ্যালয়ত হিন্দু আৰু বৌদ্ধ দুয়োবিধ শিক্ষা দিয়া হৈছিল। নাগাৰ্জুন ইয়াৰ প্ৰধান শিক্ষক আছিল।

৩। নালন্দা: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এক শতিকাৰ পৰা আঠ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে থকা এই বিশ্ববিদ্যালয়ত দহ হাজাৰ ছাত্ৰ আছিল। শীলভদ্ৰ ইয়াৰ অধ্যক্ষ আছিল আৰু ইয়াৰ 'ৰত্নোদধি' নামৰ পুথিভঁৰালটো ভাৰতৰ ভিতৰতে ডাঙৰ আছিল।

৪। উদান্তপুৰী: পাল ৰজাসকলৰ দিনত খ্যাতি লাভ কৰা এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এটা বহুমূলীয়া পুথিভঁৰাল আছিল যিটো ১২০২ খ্ৰীষ্টাব্দত মুছলমানসকলে নষ্ট কৰে।

৫। বিক্ৰমশীলা বা দেৱবিহাৰ: ধৰ্মপাল ৰজাৰ দিনত প্ৰখ্যাত এই বিশ্ববিদ্যালয়ত ১০৮ জন অধ্যাপক আছিল আৰু ছাত্ৰৰ বাবে ছাত্ৰাবাসৰ বিনা খৰচৰ সু-ব্যৱস্থা আছিল।

৬। উজ্জয়িনী: বিক্ৰমাদিত্যৰ ৰাজত্ব কালত ই সকলো পণ্ডিতৰ মিলনক্ষেত্ৰ আছিল আৰু ইয়াত বিশেষকৈ জ্যোতিষশাস্ত্ৰৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল।

৪। আৰ্য শিক্ষাৰ কলাবিদ্যা কিমানটি? প্রাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত আৰ্য শিক্ষাৰ কলা-বিদ্যা কোন কোন বিভাগত দিয়াৰ ব্যৱস্থা আছিল?

উত্তৰ: আৰ্য শিক্ষাৰ কলাবিদ্যা আছিল ৬৪ টি (৬৪ কলাবিদ্যা)।

প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত এই ৬৪ কলাবিদ্যাৰ শিক্ষা তলত দিয়া ১১ টা বিভাগত দিয়াৰ ব্যৱস্থা আছিল:

(১) সাহিত্য,

(২) গৃহপাল বিদ্যা,

(৩) ৰন্ধন বিদ্যা,

(৪) সাজ-সজ্জা আৰু পৰিচ্ছদ বিদ্যা,

(৫) হাতেৰে কাম কৰা বিদ্যা,

(৬) শিল্প বিদ্যা,

(৭) বিজ্ঞান,

(৮) সংগীত বিদ্যা,

(৯) নাট্য বিদ্যা,

(১০) শিষ্টাচাৰ বিদ্যা, আৰু

(১১) শাৰীৰিক ব্যায়াম বিদ্যা।

৫। আজি কালিৰ শিক্ষাৰ লগত প্রাচীন কালৰ ভাৰতৰ শিক্ষাৰ মূল পার্থক্যৰ কথা বহলাই আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: আজিকালিৰ শিক্ষা আৰু প্ৰাচীন কালৰ ভাৰতৰ শিক্ষাৰ মাজত এক বিস্তৰ পাৰ্থক্য দেখা যায়। লেখক হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীৰ মতে, আজিকালিৰ শিক্ষাৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য হৈছে চাকৰি পোৱা বা অৰ্থ উপাৰ্জন কৰা। চৰকাৰে কোটি কোটি টকা খৰচ কৰাৰ পিছতো আৰু লাখ লাখ ছাত্ৰই শিক্ষা গ্ৰহণ কৰাৰ পিছতো স্বাধীন চিন্তাৰে নতুন তত্ত্ব বা সত্য আৱিষ্কাৰ কৰিব পৰা ছাত্ৰৰ সংখ্যা আজিকালি অতি নগণ্য।

ইয়াৰ বিপৰীতে, প্ৰাচীন কালৰ শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য চাকৰি পোৱা নাছিল। প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষাৰ মূল মন্ত্ৰ আছিল মোক্ষ লাভ। সেই সময়ৰ শিক্ষাৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্য আছিল মানুহৰ অন্তৰৰ সজ বৃত্তিবোৰক বিকশিত কৰি তোলা আৰু অসৎ বৃত্তিবোৰক দলিয়াই পেলাই তেওঁলোকক জীৱন-যুদ্ধৰ নিমিত্তে যোগ্য আৰু ভালকৈ সাজু কৰি তোলা। প্ৰাচীন শিক্ষা ব্যৱস্থাত ছাত্ৰৰ চৰিত্ৰ গঠন, শিষ্টাচাৰ আৰু অনাসক্ত কৰ্মৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব প্ৰদান কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত ছাত্ৰসকলে জ্ঞানৰ অন্বেষণ কৰি ন-ন তত্ত্ব আৱিষ্কাৰ কৰিবলৈ সমৰ্থ হৈছিল।

৬। চমুটোকা লিখা:

তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়, বিক্রমশীলা বিশ্ববিদ্যালয়, নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়।

উত্তৰ:

তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়: প্ৰাচীন ভাৰতৰ এখন প্ৰসিদ্ধ বিশ্ববিদ্যালয় যি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এক শতিকালৈকে বৰ্তমান আছিল। ইয়াৰ অধীনত কেইবাখনো চতুষ্পাঠী আছিল আৰু ইয়াত ভাস্কৰ-বিদ্যা, চিত্ৰাংকন, আৰু আয়ুৰ্বেদ আদি ১৮ বিধ শিক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। অতেয় ঋষিয়ে ইয়াত শিক্ষাদান কৰিছিল। বুদ্ধদেৱৰ চিকিৎসক 'জীৱক', পাণিনি আৰু চাণক্য এই বিদ্যালয়ৰে ছাত্ৰ আছিল। পিছলৈ ই বুদ্ধ বিশ্ববিদ্যালয়লৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাত চীনদেশৰ পৰাও ইয়ালৈ ছাত্ৰ আহিছিল।

বিক্রমশীলা বিশ্ববিদ্যালয়: ইয়াক দেৱবিহাৰ বিশ্ববিদ্যালয় বুলিও জনা যায়। খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতাব্দীত ৰজা ধৰ্মপালৰ দিনত ই খ্যাতি লাভ কৰে। এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ তলত ছটা উচ্চ বিদ্যালয় আছিল আৰু তাত ১০৮ জন অধ্যাপক আছিল। ছাত্ৰসকলৰ বাবে বিদ্যালয়ৰ লগতে চাৰিখন সত্ৰ অৰ্থাৎ ছাত্ৰাবাস আছিল, য'ত ছাত্ৰবিলাকে বিনা খৰচে থাকিবলৈ আৰু খাবলৈ পাইছিল। প্ৰায় ৪০০ বছৰৰ পাছত এই বিশ্ববিদ্যালয় নষ্ট হয়।

নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব এক শতিকাৰ পৰা আঠ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে বৰ্তমান থকা এই বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰাচীন ভাৰতৰ শিক্ষাৰ এক অন্যতম কেন্দ্ৰ আছিল। শীলভদ্ৰ নামৰ প্ৰখ্যাত উদাসীন পণ্ডিতগৰাকী ইয়াৰ অধ্যক্ষ আছিল। এই বিশ্ববিদ্যালয়ত বেদ, চিকিৎসা, অংকশাস্ত্ৰ, ব্যাকৰণ, দৰ্শন আদিৰ শিক্ষা বিনা খৰচে দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰে-বাহিৰে দহ হাজাৰ ছাত্ৰ আছিল আৰু ছাত্ৰসকলৰ শিষ্টাচাৰ সৰ্বত্ৰে আদৰ্শ আছিল। ইয়াৰ ন-তলীয়া বিশাল পুথিভঁৰালটোৰ নাম আছিল 'ৰত্নোদধি'।

৭। 'প্রাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা' প্ৰবন্ধটোৰ পৰা তুমি কি কি মূল্যৱান কথা শিকিলা চমুকৈ লিখা。

উত্তৰ: 'প্ৰাচীন ভাৰতীয় শিক্ষা' প্ৰবন্ধটোৰ পৰা আমি বহুতো মূল্যৱান কথা শিকিব পাৰিলোঁ। আমি জানিব পাৰিলোঁ যে প্ৰাচীন আৰ্য শিক্ষাৰ মূল মন্ত্ৰ আছিল মোক্ষ লাভ, আৰু শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য কেৱল অৰ্থ উপাৰ্জন বা চাকৰি লাভ কৰা নাছিল। বৰঞ্চ শিক্ষাৰ জৰিয়তে মানুহৰ সজ বৃত্তিবোৰ বিকশিত কৰি, অসৎ বৃত্তিবোৰ দূৰ কৰি মানুহক জীৱন-যুদ্ধৰ বাবে সাজু কৰাহে প্ৰকৃত শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য আছিল। প্ৰাচীন ভাৰতত তক্ষশীলা, নালন্দা, বিক্ৰমশীলা আদিৰ দৰে উচ্চ মানদণ্ডৰ বিশ্ববিদ্যালয় আছিল য'ত দেশ-বিদেশৰ ছাত্ৰই বিনা খৰচে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু ছাত্ৰসকলৰ চৰিত্ৰ অতি আদৰ্শনীয় আছিল। বৰ্তমান যুগতো আমি শিক্ষাৰ জৰিয়তে কেৱল চাকৰিৰ পাছত দৌৰাৰ সলনি স্বাধীন চিন্তাৰে নতুন তত্ত্ব আৱিষ্কাৰ কৰাত আৰু চৰিত্ৰ গঠনত গুৰুত্ব দিয়া উচিত— এই মহান বাৰ্তাটো আমি পাঠটোৰ পৰা শিকিবলৈ পালোঁ।